21 September, 2017

Salai Sehla Thang

Salai Sehla Thang

Salai Sehla Thang hin Lasi a tong ih Lasi in a saduhthah pakhat rel ding in a sim. Cutikah Salai Sehla Thang cun, “Saduh dang pathum thah thei ka duh,” a ti. Cuti’n, a thluak tthatnak ruangah Salai Sehla Thang cun saduh vei thum thah theinak a nei.

Saduh vei thum a thah thei mi cio ihsi khal in vei thum cio saduhthah bet a dil. Cutikah a neih cia mi thawn, saduhthah theinak vei 12 a nei ah a cang. A vei 12 in saduh dang pathum thah theinak a dil lala tikah a pung sinsin.

A netnak ahcun saduh thah theinak billion nga le million sarih le thawng hleiriat le sawmthum pali a nei thlang. Saduh thah theinak cu zatzat a neih ruangah Salai Sehla Thang cu a lung a awi tuk ih a lam rero.

Cuti cing khal in saduh thah theinak dang a dil bet rero. Amahte’n a saduhthah tomtawhlot sungah a phum aw. Culai ah midang pawl cu an hni, an ttap, an duhdawt aw, an vehvai aw, an pom aw ih lungawinak le riahsiatnak an tuar, an tuarpi aw fawn. Asinan Salai Sehla Thang cu a saduhthah peng aw liailiai lakah amahte’n a um ih, saduh a that bet rero fawn.

Ni khat cu a saduhthah peng aw liailiai karlak ah Salai Sehla Thang cu a thi cia in an sar. A saduhthah pawl an siar tikah pakhat hman an heu lo. A tharhlam hlir, vei khat khal hman hrih lo mi hlir an si.

Hnamawknak, duhdawtawknak le tuarpiawknak le hlawmawknak leitlun ahhin Salai Sehla Thang cun, “Saduhthah dang pathum nei thei bet sehla,” ti’n a dam sung can zate’n a rak hmang liam. A taktak in zianghman tonteh mi a nei ngah lo.

Nangteh “Cuvek mi si sehla cun, cutin khatin ka tuah ding. Cuvek si sehla cun, sehla cun, sehla cun….” ti hlir in na can na hmang liam maw? Saduh hi thah ding a si ko. Asinan a tak ih na tonteh mi, tui na nun rori thawn a pehpar aw mi, le a cang thei mi lawng na ruat a ttul ve. Midang in a cang thei lo ding an ti hman ah nangmah in a cang thei rori ti’n na zumhnget rori tal cu a ttul. Cu lo ahcun “Sehla Thang” ah na cang ve thei. 

Thu dang pakhat ah, Mirang pawl in mai sinak ah lungawi tawk lo ih midang pakhatkhat ih dinhmun va daw pawl khi ‘wannabes’ an ti. Cumi thawn mil aw deuh ding in “Sehla Thang” tiah ka phuah mi khal a si. Nangteh, “Sehla ti hi a taktak in cang thei sehla,” na ti dah maw?

Sirhsan: Shel Silverstein ih “Lester” bezai.


Hlawnthil Mankhung Bik

Hlawnthil Mankhung Bik

Germany ram, Weinsberg Ralbuk (Castle) ih umtu nupinu pawl cun cui’ ralbuk ahcun sui, ngun, lungmankhung le hlawnthil siar cawk lo an um ti an thei thluh.

Asinan 1141 A.D. ahcun an hrangih ni siava a thleng. An ral pawl in an kulh thluh ih ralbuk innpi, a sungih um mi hlawnthil hmuahhmuah le pacang hmuahhmuah cu an hnenah pe ding in thu an pe. Pekawk men lo cu ti ding dang an nei nawn lo.

An ral pawl ih hotu cun nunau le nauhak hmuahhmuah cu himdamtei’ umter ding in a tiamkam. Asinan ralbuk sungih umtu nupinu pawl cun thil pakhat an dil ve. An kut ih an ken thei zat hlawnthil thawn a leng ih suah an duh. Ralbuk sung ahcun hlawnthil siar cawk lo a um ih, nupinu pawl cun ui ding tlak an thiar suak thei an zum lo ruangah, an ral pawl cun an lungkimpi. Cuti’n nupinu pawl cun an phurh thei tawk hlawnthil cu an fun ih a leng ah an suahpi.

Nunau le nauhak hmuahhmuah an suah thluh hnu ah ralbuk sung ahcun ral pawl cu an lut. Asinan thil um dan an hmuh tikah an mitthli a tla. Ziangahtile nupinu pawl cun an pasal cio kha a leng ah an rak phur suak hai.

Weinsberg ralbuk ih nupinu pawl cun ralbuk sungih a um mi hlawnthil mankhung bik cu ziang a si ti an rak thei fiang zet.

Sirhsan: Rochelle M. Pennington ih sim mi “For Richer or Poorer.”


18 September, 2017

Pathian ih Sungkhat

Pathian ih Sungkhat

Zung pih can ni khat cu khua a sik zet. Cumi ni ah nauhak kum ruk lole kum sarih hrawng pakhat cu dawr tukvirh hmai ah a to. Kedam a nei lo ih a hnipuan khal se hniaphni te an si. Lamzin ih ra fehtu fala pakhat in nauhak cu a hmu ih, a mit sungih a lang mi tlaksamnak cu a theithiam cih. Curuangah nauhak cu dawr sungah a hruai ih kedam thar le hnipuan hlum a leih.

Dawr lenglam ah an suak ih lamzin an thlen tikah fala cun, “Inn ah tin ih nuam zet in tlawng pih can na hmang thei thlang,” a ti.

Nauhak cun, “Unu, Pathian na si maw?” a ti.

Fala cun hni siamsi in a vun zoh ih, “Si lo e. A fanu pakhat ka si,” tiah a sawn.

Cutikah nauhak cun, “Pathian ih sungkhat na si ding ti cu ka thei cia,” a ti.

Kannih teh kan nun ah Pathian ih sungkhat kan sinak hi a lang ttheu maw? A hleice in nauhak pawl ih hmai ah Pathian ih sungsuak fa, Pathian thawn pehparawknak a nei mi kan sinak langter hi a thupi hleice ttheu.

Ziangahtile nauhak cun thil an zum tikah an thinlung pumhlum in an zum ih, cui’ an zumnak cu an dam sung in an kaihnget lanta ttheu fawn.

Sirhsan: Ngantu theih lo mi “Young Faith.”


15 September, 2017

Harsatnak Vanvun

Harsatnak Vanvun

Ka pa hi tlawng saya a si. 1950 kum hrawng ahkhan cabu suahtu company pakhat in an company thehlarnak ih an hman mi bezaibu fatakte pakhat an rak kuat.

Cabu te cu zungpibok thum kau, zungpibok li sau, bak a si lo. Cumi cu ka pa in laksawng ah i tthen. Cui cabu te cu a zate’n siar nuam ka ti le ti lo khal ka mang lo. Asinan pangpar mawi tete zuk a tel cih ruangah ka duh zet. Ka nauhak thinlung te i sun zettu bezai tawitakte pakhat a um fawn. Cui bezai cu ka byheart ih ka sal ringring ttheu.

Cui bezai cun catlang dang a nei bet maw ti ka thei lo. A ngantu le suahtu khal ka thei nawn lo. Asinan a bezai cu a hnuailam vek hin a si.

Harsatnak vanvun ka tong
Pahtlang a ttul, pah ka zir.
Siseh, ka hna ka vun thong,
Harsatnak tomtawhlot hlir.
Ka ton ve mi harsatnak
Harnak hmuah ruah cun a mal
Ka ton lo mi harsatnak
Zate’n siar in ka nuam sal.

Himi bezai ngantu hi zo a si khalle a parah lungawithu ka sim duh. Ziangahtile nauhak ih byheart theih ding in a tawi ih, pitar ih duh ding khop in a thuk fawn. Himi bezai hi ka theih thok ihsin ka thinharnak hnemtu a si ringring.

Harsatnak vanvun lakah ka pil ih ka theihawk tinte’n, keimah lawng ka si lo timi hi ka thin hahdamtertu a si. Mi hmuahhmuah in harsatnak kan tong cio a si. Keimah hi mi vanduai ka si ce lo.

Sirhsan: Betty Killebrew ih “A Heap of Troubles.”


14 September, 2017

Kum le Pitlinnak

Kum le Pitlinnak

Thangpi hi kei hnakin kum hra zikte a nauhak sawn. Kan theihawknak thla malte a rei hnu ah a leng ih suahvah i sawm. Kei cun nunau nauhak deuh thawn an kopawk a ttha sawn ding ti’n el ka tum lawk. Asinan ka ruahnak cu ka thinlung thawn a kaih ciah lo. Taktak ahcun, ka duh cia zo khi a rak si. Duhthu i sim tik khal ah, ka el ahcun vei hnih i sut sal lo phang in, “Aw,” ka ti.

Ka hrang ahcun cui “Aw” timi cu ka nun ih pumpekawknak sang bik a si. Thangpi hnen ihsin kum (age) le pitlinnak (maturity) ih danglamnak ka zir ngah. Amah tluk ih nauhak thawn kan ngai aw dah lo ih, kum upa sawn midang tampi ka rak kop dah ko nan, amah tluk ih pitling ka rak kop dah lo. Pasal vei khat ka rak nei dah zo ih, kan hlawhsam verver. Curuangah Thangpi vek kum nauhak in hivek ih khawruahnak a neih thei hi a zum hman ka zum thei lo.

Reipi kan kopawk thei khal ka zum lo. Asinan ka nun ih lungawinak thlentu a si mi kan duhdawtawknak hi zarh malte sung lawng a rei ding simaw, dam sung daih a si ah simaw, nuam zet ih hmang in, a parih rinum ding in ka ruatcat. Nei aw ding ih i dil tikah, ka tthuktthun deuh. Ziangahtile kan neihawk hnu ah ka pasal hlun vek in i tuah lala pang ka phang. Asinan, “I nei aw, cu lo cun, kan tthen aw ding,” ti ih thu vartawp i sim cun, “Aw,” ti lo in ka um ngam lo lala.

Kum sawmthum lenglo a rei tikah, anih cu leitlun ih ka ngaisan bik mi mipa a rung si. Amah kel ciah in a um ih, a ttha sinsin ti khal in rel a theih.

Kan pehparawknak hi kan kum a thlauawknak in zianghman a buaiter lo. A dik mi sawn cu ka pasal nauhak sawn hi “mi pitling bik” a rak si ziar.

Sirhsan: Ngantu theih lo mi “Top of the Line.”


13 September, 2017

Kutdawh Media

Kutdawh Media (Poverty Porn)

1. A Sullam
Kutdawh Media timi cu "thuthangca zuar khongnak ding ah simaw, bomnak pekhlan mi tam sinsinnak ding ah simaw, thuhla pakhatkhat ttannak ah simaw, mipi hnen ihsin ngah a ttul mi zawnruahnak thinlung coktho ding in, ngan mi in siseh, zuk mi in siseh, zuknung in siseh, mi rethei dinhmun  tarlangtu media" khi a si (any type of media, be it written, photographed or filmed, which exploits the poor’s condition in order to generate the necessary sympathy for selling newspapers or increasing charitable donations or support for a given cause).

Chin ttong in "Kutdawh Media" tiah ka hman mi hi English cun "Poverty Porn" ti'n siseh, "Development Porn" ti'n siseh, "Famine Porn" ti'n siseh, "Stereotype Porn" ti'n siseh, a phunphun in an ko.

Zangfah zawnruahnak coktho ding zawng a si lo khalle, thinhengnak le buainak suak ding zawng ih thuhla tarlangtu media khal khi "Kutdawh Media" tiah an ko thotho fawn. Lar duh ruangih midang siatnak thuthang tarlangtu, like ngah tam duh ruangih midang mualpho theinak thuthang tarlangtu tivek tiang in a huap thluh.

"Kutdawh Media" hi 1980 kum so hrawng ihsin a lar ciamco mi a si. Himi lai ah leitlun mi harsa bawmtu pawlkom pawl in nauhak vitamin tlasam le ttawl ttengtti tivek pawl ih zuk kha bomnak paisa tam sinsin an ngah theinak ding ah an hmang.  Cumi cu an cawng aw ciamco ih hmun dangdang khal ah an run hmang vivo.

2. Somdawltu Pawlkom ih "Kutdawh Media"
Somdawltu pawlkom (charity organization) phunphun in hivek an hman mi hi a duhtu le duhlotu an um. A duhlotu cun thil a si dan dik si lo in, luarkai tuk in siseh, thilthleng pakhat ih kap khat lawng siseh, an tarlang tiah an sim. A duhtu pawl cun bawmtu pawlkom pawl in hna tthate'n an ttuan thei phah cun a tawk an ti ve. UNICEF le Oxfam tivek leitlun huap somdawltu pawlkom pipi khal in paisa an ngah tam sinsinnak ding ah pam (ttam), retheihnak, farah nauhak zuk tivek pawl kha mipi hmuh ding in an tarlang ringring.

Khatlam ah, somdawltu pawlkom in zuk lainat um hlir an tar ih, thil sidan dik an tar thluh lo ttheu tikah buainak a suak ringring. Tthimnak ah, tufang ih Rakhine ramkulh buainak ahhin somdawltu pawlkom phunphun, UN human rights commission, UNICEF tivek pawl in bomnak ngah sinsin thei ding in thah a tuar mi nauhak zuk, pitar putar rethei zuk, nunau harsat tuar lai zuk tivek hlir an tarlang tikah leitlun pumpi ah kan ram cu mi sualral ah in canter thluh. Bangali pawl in tuah sual mi khal leitlun in an ngaihsak thei nawn lo ih, Myanmar mipi khal mi suaksual ah in canter thluh.

3. Thuthang ih "Kutdawh Media"
Thuthangca le online thuthang ah casiartu pawl ih thinlung coktho ding in minung pawl zoh an mawi lo laifang zuk phunphun a tartu khi "kutdawh media" an si. Mi pakhat a retheih tuk lai, hriamhma a tuar lai, zoh a mawi lo lai tivek zuk le tonsuhnak (interview) kha thuthang ih a langtertu cu mi bulpak zalennak (privacy) va pahbaltu a si ih, minung cindan (ethics) pahbaltu a si. Asinan an ngan mi thuthang in siar hlawh ding an beisei ruangah mi tampi cun himi hi an tuah hrim thotho ttheu. "Mai' hrang cang-ai khorh" a rak um aw ringring.

Cun, ram pakhat dinhmun tivek tarlangnak ih retheihnak zuk pakhat lawng tarlang mi hman hi, an ram pumpi in cuvek an tuar tiah casiartu kha a hruai peng thei. Tthimnak ah, Rakhine ramkulh buainak ah leitlun media tampi in, an thuthang mipi ih ngaihven hlawh ding in, harsatnak tuartu Bangali pawl ih thuhla hlir an suah peh rero. Ziangahtile leitlun Muslim mipum hi billion hnih zikte an si ruangah hahioza zuarmual (market) a si hrimhrim. Cozah in luh a sian mi media pawl hman in Rakhine miphun ih harsatnak an tuar mi an ngaihsak lemlo, ziangahtile leitlun ah Rakhine miphun an um ti theitu cu mi malte lawng an si ih an thuthang a 'hot' lo ding. Cutikah an thuthang cu ttanlan nei thuthang (bias news/slanted news) ah a cang ih, cumi thei banlotu leitlun mipi tamsawn lakah, kan ram cu nasa zet in a hmin a siat phah.

4. Pop Nunphung ih "Kutdawh Media"
Pop nunphung khal ah "kutdawh media" hi hman a hlawh nasa. Mipi ngaihven hlawh ding in zangfakza dinhmun ih tarlangawknak, mipi ngaihven hlawh ding ih zuknung luarkai tuah, hla video tuah tivek a phunphun a tor le seng an um.

5. Chin Thuthang Khawvel le "Kutdawh Media"
Chin miphun khal thuthang lam ah ke kan kar thok rero ih, tlaksamnak tampi kan nei. Cumi lakah "kutdawh media" kan tam tuk lai mi hi a buaithlak nasa. Sum le pai hlawknak cu rel lo in, facebook ih like ngah tam duh men hman ah zoh a mawi lo mi, mi ih mualphonak a si thei mi zuk phunphun tar in thuthang a ngantu tampi kan um rero.

Admin felfai deuh le thuthang ngandan thei deuh um cuang lo khal in "news group" phunphun kan tuah. Like ngah duh le mah bulpak lar duh men ah miphun buainak suaktertu thuthang vek kan ngan. "Kutdawh Media" lak hman ah miphun buainak suakter thei ci thuthang ngantu hi ttih an nung hleice.

Ralrinnak cang thiamtu kan um vivo beiseinak thawn.....

Zuk: Hivek nauhak rethei zuk thawn thuthangca zuar khong sinsin ding le bomnak petu tam sin ding in an tuah țheu. Original ahcun an mit an hup sak lo.


12 September, 2017

Khrihfa Ci Thum

Khrihfa Ci Thum

Ka bei a dong deuh ih, ziangruangah Pathian in hi zat lawmam i tuarter timi ka ruat rero. Culai fang ah himi hi ka ruahnak ah a rung lang: "Kei hi nikhaw tthat can Krihfa ka si maw?" "Nikhaw tthat can Khrihfa" ka si ahcun, thil ziangkim a feh tluang can ah Pathian zum vekin ka um ding, keimah khal in Pathian zumtu vekin ka ruat aw ding nan ka nun ih thlipi lole nikhaw sia a ra thlen can ah Pathian mawhthluk in ka dungtun lala ding. Tui can ahhin, ka bei a dong ko nan, cuvek Khrihfa cu ka si lo in ka thei aw.

Taktak ahcun, cumi thawi' linglet "Nikhaw siat can Khrihfa" khal an um. Cu pawl cun thlipi lakih tisuar ahcun hnget zet in Pathian an pawk nan, tisuar a let lo mi tidai par ahcun duhlawng (an duhduh) in an vak ih, ziangkim a feh tluang can ahcun anmah rundamtu an ngaihsak nawn lo. Hivek Khrihfa hi na rak thei-tong dah men thei. Ral-relh-khur (foxhole) ahcun Pathian um zumlotu (atheist) an um dah kel lo tiah an rel ttheu (Harsat mangbang cun Pathian kan hlam thluh cio). Riatsiat thlak zet in, kum tampi sung cu hivek Khrihfa ka rak si. Asinan Khrihfa nun ih ka tthansohnak kum khal a rei vivo thlang.

Khrihfa ci thumnak cu ka si duh mi le si thei ka beisei ringring mi a si. Hivek Khrihfa cun thlawsuah an don mi ah lungawinak cang an thiam ih, a nun ih thil ttha hmuahhmuah thawn Pathian an pan. Harsatnak an ton can khal ah Pathian an pan thotho ih, a kaihhruainak an dil. Pathian in an dil mi a pek lo khal ah theihthiam an zuam. Lungawi can le harsat can hmuahhmuah ah, ziangvek a thleng a si khalle, an nun ih Bawipa a um ruangah thin hnangamnak an nei.

Nang teh ziangvek Khrihfa na si?

Hram: B. Killebrew ih "Three Kinds of Christians."