Tthansohnak hrangih Ttul mi Fimvarnak Ci Nga

Tthansohnak hrangih A Ttul mi Fimvarnak Ci Nga

A tlangpithu cun minung pakhat ih thluak fimvarnak hi IQ (Intelligence Quotient – Thluak Fimvarnak Tahkhawng) thawn an tah ttheu. Zemrual in mi zaran ih IQ hi 80 le 120 karlak ah an um ttheu. 120 hnakih a tam ahcun a thluak a ttha zet tinak a si ih, 80 hnakih a mal ahcun a buhsah deuh tinak a si.

IQ hi nui' hrin thluak parah a tthum aw. Kan suah pek ihsin kum 11 le 12 tiang IQ hi a kaiso vivo ih, cumi hnu cun a tthangso nawn lo. IQ hi Mental Inttelligence (Thluaklam Fimvarnak) ti khal in an ko. A tlangpithu cun tlawnginn fimthiamnak hin IQ hi thupi bik ah a ret. Curuangah nu le pa le zirhtu pawl in ca thiam ding in mi an forhfial. Lehpannak (sport), thiamzung (art) le pawlkomnak lam an ret niam. A tthenkhat phei cun an dawnkham.

Asinan tuisan ahcun fimvarnak ci nga a um tiah an pom. Hlawhtling ding cun mi pakhat in cui' fimvarnak ci nga cu a neih a ttul ti a si.

Neih ttul mi fimvarnak hmaisabik cu Physical Intelligence (PQ – Taksalam Tahkhawng) a si. PI si ding a bang nan Qoutient kha a ret thupi mi a si ruangah PQ a sinak a si. PQ hi harhdamnak thawn a pehpar. Mi pakhat hrangah harhdam a ttul. A harhdam lo cun zianghman a tuah thei lo ding. Curuangah mino pawl in PQ hi ngaihsak a ttha. Nu le pa khal in ruat tel a ttha. Harhdam ding in lehpannak tuahter ding. Tlawnginn khal ah lehpannaklam thapek ding.

A pahnihnak ih a ttul mi cu a tlun ih tarlang zo mi Mental Intelligence (IQ) kha a si.

A pathumnak ih a ttul mi cu Emotional Intelligence (EQ) a si. EQ cu mai' thinlung le ruahnak kan theih vekih mai' pawlkom mi minung pawl ih thinlung le ruahnak va theih theinak khi a si. Midang thinlung le ruahnak ziangtluk na kai thiam timi ah na EQ tthat le tthat lo a lang. EQ nei sang pawl hi zawnruahnak le lainatnak thinlung an nei. Mi zangfah an thiam. Curuangah pawlkom an nuam ih rualpi tampi an ngah ruangah hlawhtlinnak ah a ttha zet. IQ sang tapoh in an EQ a sang cuang lo. IQ sang zet cing in mai' hrang lawng ruat ih, midang hrang ruatlotu tampi an um.

Pakhat cu a um. IQ hi nui' hrin thluak a si ih, pitlin hnu ah tthansohter a theih lo nan, EQ cu tthansohter a theih. Hlawhtling ding in IQ tthat lawng a tawk lo. EQ a tel lawng ah a famkim ding. Khatlam ah, EQ lawng ttha ih IQ a niam cun a remcang lo lala.

A palinak ih ttul mi cu Spiritual Intelligence (SQ) a si. Biaknaklam (sakhawlam) ih thluak fimvarnak a si. Nangmai' sakhua kha tthate'n na thlun ding. Asinan sakhaw dangdang rawi aw ih a umkhawm mi leitlun ahhin, sakhaw dang khal na upat ve a ttul. Midang sakhua cu a ttha lo ti ih va dodal cu mi luarkai pawl ih tidan a si. Tuisan leitlun ah cuvek pawl cu mi lak ah an tlem thei lo ruangah hlawhtlin ngaingai a har.

A panganak ih a ttul mi cu Cultural Intelligence (CQ) a si. Nunphunglam ih zawiawiawk theinak a rel duh mi a si. Tuisan ah nunphung dangdang a hmangtu kan umkhawm celcel. Ni tin in kanmah thawn nunphung dang a neitu pawl thawn kan tong aw, kan ttuan tlang, kan tlangleng tlang. Cumi ah nunphung dang va upat thiamnak, va theihthiampinak, va zawiawi theinak tivek lam ih a fimvar mi kan si a ttul. Na CQ a sang a si ahcun nunphung dangdang neitu pawl thawn rualremte'n nan um thei ding ih, hlawhtlinnak hrangah thil ttha zet a si.

Curuangah hlawhtlinnak hrangih a ttul mi panga cu PQ, IQ, EQ, SQ le CQ an si. Na PQ a ttha (na harhdam) in, na IQ a ttha (na thluak a ttha) ih, na EQ a ttha (midang thinlung kai thiam in, zawnruah lainatnak na nei) fawn ih, na SQ khal a ttha (thlarau nun le sakhaw dang zawiawi theinak na nei) in, na CQ a ttha (nuntu khawsak dan bangawklonak na pomrem thei) a si ahcun, hlawhtlinnak thawn nan hla aw lo tinak a si.

Hminsin: Professor Dr. Aung Tun Thet ih "Thluak Fimvarnak Ci Nga" sirhsan ih ngan mi a si.

Daite'n Um Na Duh ahcun Hotu Ttuan Hlah

Daitei' Um Na Duh ahcun Hotu Ttuan Aw Hlah

Hohaawknak (leadership) thawn pehpar in leitlun ih hminthang Alibaba Company ih CEO Jack Ma in a hnuailam vekin a sim.

1) Na Kuthnuai Minung pawl Duhdawt Aw
"Kan dunglam kum 8 sung hrawng ah mi in hiti'n in sim leuhleuh. 'Hotu na si si. Na hnattuan can cu na duhdan in tuah awla a ngah ko' in ti. A taktak ahcun hotu ih ttuanvo cu mah le mah phah niam aw in thiamtlinnak a neitu pawl in ziang an poimawh, ziang an tuah a ttul timi thei ding ih zingzoi khi a si," tiah Jack Ma in a sim.

2) Hotu ih ttuanvo, hruaitu ih ttuanvo cu duhdah zet ih ttuan ding mi a si lo
Jack Ma hi minung thawng sawm siar in hna an ttuannak company tumpi ih hotu a si. A nun zoh tikah dawt um zet a bang nan, a ttuanvo khal a te ve lo. "Buainak pakhatkhat a suah tikah, a suah vete'n ka cinfel a ttul. Zarhni karlak a si mi Nilaini zinglam nazi 6 ah siseh, Zarhte ah siseh, ka rualpi ttha bik ih suahcam ah siseh, cinfel ttul thubuai a um ahcun hrial theih a si lo," tiah a sim. "Daitei' um na duhtui' hrang ahcun hotu ttuan theih a si lo," tiah a sim bet.

3) Minung pawl kha nor (tul) aw, ttha zet in thunun awla, ttangkai zet in hmang aw
Buainak picang pawl cinfel thu thawn pehpar in Jack Ma in a rel ttheu mi ttongkam pakhat a um. "Tuini ih ka hnattuan cu a harsa ding. Thaisun ahcun a harsa sinsin ding. Asinan tipsun ahcun a hahdam zo. Na thiamtlinnak tamsawn hmang ih na cinfel ahcun buainak pawl cun thaizing hman an lan lo ding," tiah a sim. Hotu pakhat cun buainak an paltlang ngah tikah ziangvek in a hahdam ding timi kha a kuthnuai minung pawl ih an hmuh thiam theinak ding ah simfiang in forhfialnak a tuah thiam a ttul. Asinan minung pawl normawh le forhfial tikah an tuah thei cin (limit) theih khal hi a thupi zet thotho tiah Jack Ma cun a sim.

Jack Ma hi hotu dinhmun ah a ding nan, cat bang lo in a zir peh vivotu khal a si. "Ka si duh mi hotu dinhmun ih thleng famkim ding in ka zuam rero lai. Hi hnak ih zir bet vivo ding an um lai ti khal a fiang lawlaw," tiah a sim.

Source: Business Insider : " Billionaire CEO Jack Ma says that if you want your life to be simple, don't be a leader" via Kyaw Thant (Yoyarlay).

Cem Ti Nei Lo Sunmang

Cem Ti Nei Lo Sunmang

(Himi ngantu Director Ang Lee hi Taiwan ram ih suak, Tuluk miphun zuknung director, screenwriter le producer hminthang a si. Leitlunhuap zuknung laksawng peknak phunphun ah laksawng tampi ngahtu a si. A zuknung hminthang tthenkhat cu "Pushing Hands", "The Wedding Banquet", "Eat Drink Man Woman", "Sense and Sensibility", "The Ice Storm", "Crouching Tiger", "Hidden Dragon", "Hulk", "Brokeback Mountain", "Lust, Caution" le "Life of Pi" tivek pawl an si.)

1978 kum ah zuknunglam zir ding in Illinois Phunsangtlawng ah hmin ka pe. Ka pa cun nasa zet in i dawn. Ka pa cun, "Kum tinte'n Broadway ih um mi hnattuan 200 hrangah zuknunglam minung 50,000 an zuam aw ttheu," tiah cazin pakhat i sim. Asinan a thuron cu dodal in Amerika pantu vanzam ah ka lut. Cumi cun kan pehtlaihawknak a hngong. A lehhnu kum sawmbi pahnih (kum 20) sung ah ka pa thawn kan biakawknak hi ttongkam hlawm za hnakin a mal ding.

Kum tawkfang a rei ih, zuknung tlawng ka ttheh tikah, ka pa ih rak ruat mi cu ka theithiam thok. A ra thleng thar mi Tuluk miphun pakhat in Amerikan zuknung ttuanrian (American film industry) ah hlawhtlinnak a ngah timi cu theih dah lo mi deuhthaw a si. 1983 ihsi thok in kum ruk sung cu beidong thinharnak thawn ka talbuai ih, ruahsan ding um lo dinhmun derthawng ah ka ding. Ka can tam sawn cu zuknung zuktu pawl ih thilri timlam bawm in siseh, editor bawmtu ah siseh, cephnep dangdang ttuan in siseh, ka hmang. Ka tuar nat bik mi tontehnak lakih tel mi cu, zuknung tuahsuaktu company dangdang sawmthum hnenah zuknung duanca (screenplay) ka va zuar ih, a hamkha zet mi hnonnak hlir ka ton thluh mi kha a si.

Cumi kum ah kum 30 ka kim. Tuluk thufim hlun pakhat ah hiti'n a um: 'Kum 30 ahcun minung pakhat cu a dingcang hnget zo' ti a si. Asinan kei cu keimahte hman ka somdawl aw thei hrih lo. Ziang tuah thei mi ka nei? Ka hngak hrih ding maw, asilole zuknung tuahsuak ding ih sunmang ka neih mi cu ka beidong san sawn ding? Himi zawn ah ka nupi in man bikhiah rual lo somdawlnak i pe.

Ka nupi cu college ih ka class pi a si. Cinungphung (biology) zirtu a si ih, tlawng a ttheh tikah siivailam zirhliahnak hmun fate pakhat ah hna a ttuan. A sumlut cun in daih nerno fangfang. Cumi lai ah cawm pitlin ding mi fapa upabik Haan kan nei zo fawn. Sualmawhnak nei ih ka theihawknak zia-umter deuh ding ah innsanglam hnattuan hmuahhmuah – rawl suan, inn thenfai, nau um – cu keimah in ka ttuan thluh. Cumi pawl ttuan phah in ca ka siar, zuknung pawl thlirsalnak ka tuah ih, duanca pawl (scripts) ka ngan. Siimlam ih zanriah ka timtuah ttheh tinte'n ka fapa thawn kan inn hmailam kaililawn ah kan to ih thuanthu ka sim phah ah, kan innsang hrangih nu huaisen a si mi Haan ih nu, kan sumlut neihsun thawn, a ra tlun lai cu kan rak hmuak ttheu.

Hivek nun hi pacang pakhat dinhmun ahcun a zah-um lo tiah ka ruat. Vei khat cu ka pi le pu (nupi ih nu le pa) in an fanu (ka nupi) hnenah sumpai an rak pe. An tumtah mi cu Tuluk rawl dawr pakhat ka on theinak ding ih sumhram ka neih theinak ding ah a si. Cumi cun kan innsang a somdawl thei ding tiah an ruahsan. Asinan ka nupi in an sumpai cu a la duh lo. Cumi thuhla ka theih sal tikah, zan tampi sung itthat lo in thu ka ruat. A netnak ahcun hiti'n thutluknak ka tuah: Ka sunmang hi a hlawhtling thei lo ding, leitlun diktak ka hmaton tengteng a ttul sawn.

Cumi hnu cun (thinlung rit zet cing in) kan kiangnai ih tualsung college pakhat ah computer zir ding in hmin ka pe. Thil dang hmuahhmuah hnakin, hnattuan ka ngah lohli a ttul sawn timi ka ruat laifang a si ruangah, computer ka thiam lawng ah hnattuan ka ngah lohli ding tiah ka ruat. Cumi hnu ni tam zet sung cu beidong in ka um. Ka umtudan pangai lo mi cu ka nupi in a theihthiam tikah, ka zal ih um mi zir-can (schedule of classes) a hmu ngah. Cumi zan ahcun zianghman a ttong lo. 

A thaizing, hnattuan feh ding ih a mawttaw sung a lut hlan te ah, ka nupi cu a ra kir sal ih, kan inn hmailam kaililawn ah ra ding in, "Ang, na sunmang kha hngilh hlah," tiah i sim.

Cutikah a tak ram ih harsatnak ruangah a pil hlo zo mi ka sunmang cu a rung nung sal. Ka nupi a feh liam tikah ka zir-can cahnah cu ka zal ihsin nuamnaite'n ka phorh ih, cip seksek in ka thlek thluh. Cule, hnawmbawm ah ka hlon.

Tawkfang a rei tikah ka zuknung duanca hrangah bomnak sumpai ka ngah ih, keimai' hoha mi zuknung ka zuk thok. Cumi hnu ah, ka zuknung malte in ramtamhuap sunlawih laksawng (international awards) an run ngah. A liam cia mi can hmaisalam pawl vun rel sal tikah, ka nupi cun, "Laksawng pakhat lawng na ttul ti hi ka zum ringring. Na laksawng cu zuknung tuahsuah hi a si. Computer zirtu cu minung tamngaipi an um zo, cumi zir ve ding ah Ang Lee timi hi an hai lo. Khimi sui milem (zuknung sunlawih laksawng ngahtu an pek ttheu mi) ngah na duh ahcun, na sunmang ah na pumpekawk a ttul," tiah i sim.

Tuini ahcun, a netkhawt ah cui' sui milem cu ka ngah zo. Keimai' bulpak tairial suahnak le ka nupi ih tah cawk rual lo hlanawknak in hlawhtlinnak laksawng an ngah tiah ka ruat. Cule, tu ahcun tuihlan hmuahhmuah hnakih theih fiang mi ka nei. Cumi cu, zuknung tuahsuah hi ka peh vivo tengteng a ttul, timi a si.

Na hmu ko ti aw, cem ti nei lo sunmang ka nei, timi hi!

Ngantu: Director Ang Lee
English ih lettu: Irene

Mi Bumtu An Tluang Rei Cuang Lo

Mi Bumtu An Tluang Rei Cuang Lo

Vei khat lai ahhin mi pakhat in a tikhur cu lothlopa a zawrh. A thaisun ah lothlopa in cui' tikhur ih tidai a va khai tum tikah, cu pa cun tidai khai a rak siang lo. "Ka lo zawrh mi cu tikhur lawng a si, a sungih tidai a tel lo. Curuangah a sungih tidai na khai thei lo," tiah a rak kham.

Lothlopa cu a riah a se tukih Kumpi (Emperor) hnenah feh in a thuhla a va sim. Diknak a um theinak dingih thutthen sak ding khal in a dil cih.

Cutikah Kumpi cun a mifim Birbal a ko ih thu a tthenter. Birbal cun tikhur zuartu le lothlopa cu a ko veve. Cule tikhur zuartu cu, "Ziangruangah na tikhur ih tidai na khaiter siang lo? Lothlopa na zawrh zo si lo maw?" tiah a sut. Cu pa cun, "Lothlopa cu tikhur lawng si ka zawrh, tidai ka zawrh tel lo. Curuangah tikhur sungih tidai khai theinak a nei lo," tiah a sim.

Cutikah Birbal cun hni siamsi phah in, "A ttha e. Asinan zoh hnik, tikhur cu lothlopa na zawrh zo ih, a sungih tidai cu nangmai' ta a si na ti ahcun, na tidai cu lothlopai' tikhur sungih ret theinak na nei lo. Lothlopai' tikhur sungih tidai na ret man na kuan ding maw, asilole, tikhur sungih tidai cu tu ahhin na la thluh ding? Na duh mi hril aw," tiah a sim.

Cutikah cu pa cun mi a bum tumnak a hlawhsam ti a theithiam. Birbal ih fimnak in a fimnak cu a neh ti a thei.

Mi kan bum tikah vei hnihkhat cu kan tluang tla a si men thei. Asinan thuphan per ih kan tuah mi thil hin rei daih hlawknak le hlawhtlinnak in pe thei cuang lo ttheu.

Sirhsan: Ngantu theih lo mi " Farmer’s Well & Witty Birbal."

Soisel Bo

Soisel Bo

Kan dunglam kum 500 lai ih a rak nung mi, Italian miphun Michaelangelo cu tuini tiang ah zuksuaithiam le lemserthiam ropi bik pakhat tiah leitlun in a ruat mi a si. A ser mi milem pawl, a suai mi zuk pawl cu dollar million tel man an si. Mangbangza ih a mawi mi a suaizuk (painting) pawl cu Vatican City ih St. Peter Biakinn phar parah hmuh theih an si ih, cipciar maksak ih a ceibawi mi milem pawl khal Biakinn kiangkap ah an um.

Cumi kutsuak pawl cun a hmutu pohpoh ih thinlung ah "Soisel Bo" timi ttongkam an langter ttheu.

Ziangruangah cutluk in a ropi? Ziangruangah a hmin a thang?

Ni khat cu Michaelangelo in amai' inn ih milem pakhat a ser rero lai ah a rualpi pakhat a ra leng. An titi hnu ah a rualpi cu a tlung sal. Zarh khat a rei hnu ah a rualpi cu a ra leng sal. Michaelangelo cun a milem ser mi cu theih tham khop in a rak ttheh hrih lo. Curuangah a rualpi cun, "Ziangruangah himi milem ser hi na awh rei?" tiah a sut.

Michaelangelo cun, "A hmelfang hi ka rem rero. A mithmai a rin ttungtti deuh ih ka rem. A ban khal ah a tit an tam deuh ih ka tthum. A ban le a mithmai mil aw ding ih ka tuakton ruangah ka rei," tiah a sim.

Cutikah a rualpi cun, "Aw, curuangah maw? Cuvek cu thil tenau an si ual. Mipi in an hmuh ngah cuang hmel lo," a ti.

Asinan Michaelangelo cun, "Nannih hrang ahcun thil tenau an si ko. Asinan cui' thil tenau ka ngaihsak lo ahcun a tlamtling mi thil ka ngah thei lo ding. A tlamtling mi ngah kan duh ahcun a tenau ti men ih tanta a ngah lo," tiah a sim sal.

Zuksuaithiam le lemserthiam Michaelangelo in kan dunglam kum 500 hrawngih a rak sim mi ttongkam hi tuini tiangah a dik lai. Hlawhtlin na duh maw? Na duh ahcun na tuah mi thil ah "a tenau pam" ti ih thlahdah mi nei aw hlah. Thil tenau na ngaihsak lo ahcun mi hlawhtling na si thei lo ding.

Credit: Bamaw Thein Pe ih "A Thay A Phway."

Feh Thei Na Duh Ahcun

Feh Thei Na Duh Ahcun

A nauhak lai ih tlawngca a harsat ruangah kum 16 a ti ah tlawng bang in, paisa fang khat hman nei lo dinhmun ihsin kum 23 ah millionaire, kum 41 ah billionaire a hung si mi British miphun Sir Richard Branson in mino pawl hrangah a hnuai ih thuron peknak ttongkam hi a rak sim.

"You don't learn to walk by following rules. You learn by doing and falling over" (Feh dan thiam thei ding ah kalhmang thlun in na zir lo. Tuah phah le tlu phah rero ih na zir ngah mi a si sawn.)

Nauhak pawl in feh an thiam mi khi fehdan kalhmang an thlun ruangah a si lo. An feh tum. An tlu. An tho sal ih an feh. Cuti'n an tuah rero ih feh an hung thiam mi a si.

A sim duh mi cu "feh" ding lam kha a si lo. Mahte sumtuah duhtu pawl hrangih a rel mi sawn a si.

Cozah zung le bulpak company ih hnattuantu tamsawn cun an ngah mi thlahlawh thawn an innsang cu hnianghnarte'n an cawm thei lo ruangah an riah a se ttheu. Curuangah mi tthenkhat cun an hnattuan suahsan in mahtei' sumtuah ding an ruat ttheu. Asinan cumi lakih a tamsawn cun an ruat lawng an ruat ih, a taktak ahcun an hnattuan ihsin an suak ngam lo. Ziangahtile mahtei' sum an tuah tikah an sunral pang an phang. An hnattuan suahsan ih sum an tuah tikah, an hlawhtlin lo ahcun sumlut an nei nawn lo ding. Innsang dinhmun a se thluh ding. Tu ih an ttuan mi hnattuan an ngah sal thei nawn zik fawn lo. Sung le khat, rual le pi ih hnihsan tuar a ttul ding. Cutivek pawl an ruat ih an donhar ruangah an thapawk ngamlonak a si.

Cuvek pawl cu feh ding ruat rero ih a ttihtu nauhakte thawn an bangrep. A feh cun a tlu ding. A khuk a pem thei. A ke a na thei. Cumi ruat ih a ttih ahcun feh a thiam thei dah lo ding.

Mi malsawn a si mi, thapawk ngamnak neitu pawl cun hiti'n an ruat. Ka feh ding ih ka bah khalle ka tho sal ding si ko. A har lo pi. Mahte sumtuahnak ih ka sunral khal ah ziang a poi? Ka thok sal mai ding si ko. Hai a daih lo mi thlahlawh malte thawn um hi ka ning thlang. Midang vekin ka neinung duh. Midang khal an tuah ih an hlawhtling ve. Kei teh ziangah ka hlawhtling lo ding?

Cuti'n, ka hlawhtling tengteng ding timi zumngamnak pumhlum thawn mahte sumtuahnak an luhcilh ngurngo ih mi neinung ah an hung cang.

Credit: Bamaw Thein Pe ih "Lann Shiau Tat Chin Yin."

Vanduainak cu Vanneihnak ah

Vanduainak cu Vanneihnak ah

Innsang rethei zet ih suak  mi nunau nauhak kum 13 mi cu milian inn pakhat ah hnen-um a va ttuan. Zan khat cu simpi hnu ah inntek milian nu ih hnipuan a rawt (ttaih). A hnattuannak ih a cauh tuk ruangah hnipuan rawt phah in zinan meifar a khong ngah pang. Curuangah milian nu ih hnipuan ah zinan an bung.

A thaizing ah milian nu in cumi thuhla a theih tikah, nauhak nu cu a hnipuan man a kuanter. Nauhak nu in a kuan thei lo ruangah, a hnipuan man aiawh ah kum khat sung a sal a ttuanter. Amai' thil ti sual ruangah nauhak nu cu kum khat sung sal ah a cang. Curuangah thil ti sual nawn lo ding ih ralrin pekawknak hrangah ti in, zinan a kai mi hnipuan cu a ihkhun lu ah a thlai ringring.

Ni khat ah, cui hnipuan parih zinan kai mi pawl an um nawn lo ih hlei ah, a tir ihsin a rak um cia mi bal pawl khal an fai thluh ti a hmu ngah kherkher. Curuangah ruahnak thar pakhat a ngah vukvi. Zinan sungah thil dangdang a phunphun rawi in zohsinnak a tuah ciamco. A netnak ahcun hnipuan sawpnak sii ci khat a tuah khawsuak thei.

Kum khat a kim tikah milian inn ihsin a suak ih, amahte'n hnipuan sawpnak dawr pakhat a ong thei. Cumi cu leitlun ih hnipuan sawpnak dawr hmaisabik a si. Lehhnu ahcun dawr hngettek tampi tiang ong thei in a run hlawhtling. Cui' nauhak nu cu France ram ih Jean Baptiste Jolly a si.

Kan vanduainak tiah kan ruat mi khal hi lehhnu ih kan vanneihnak ding an si thei. Vanduainak ih kan ruat mi kha vanneihnak hmun ah in hruai thlengtu ding lamzin ah an cang thei. Curuangah na vanduai can ah, na hmailam can thim thluh in, lamzin zawh ding nei nawn lo vek ah ruat aw hlah aw. Na ruahsannak meifar mitter hlah. Ziangtluk in vanduainak tong rero khal awla, na ruahsannak meifar a mih lo ahcun, ni khatkhat ah nun khaw tleu hmu theitu ding na si lai a si.

Credit: Nine Nine Sanay

Vanlaikhilik ah Na Sunmang Ret Aw

Vanlaikhilik ah Na Sunmang Ret Aw

Phiarthah rak tuartu Amerikan Ramhotu John F. Kennedy khan 1961 kum May thla ni 25 ah Congress Tlangsuakbu ih thucah pakhat a rak sim phah in, a hnuai ih ttongkam hi a sim tel.

"Ka zum. Kan ram hin tui kum sawmbi cem hlan ahhin thlapi parah minung hmaisabik a thlah thei ding. Cui' minung cu thlapi leilung parah ttum in a feh ding ih, leilungpi ahhin himdamte'n a rung kir sal ding."

Cumi can cu leitlun ih ram tha cak bik pahnih a si mi Amerikan le Soviet Dingkhawmram karlak ih Daisik Ralbuai (Cold War) can a si ruangah, tlolak ah rocket kapsuak in, leitlun ah zo ih thazang a cak sawn timi langter ding ih an zuamawk nasat lai a si. Mipi pawl in thlapi parih minung hung thlen ding cu ziangti hman in a cang thei lo an ti rero lai ah, Ramhotu Kennedy le National Aeronautics and Space Administration (NASA) ih dengfelphung mithiam pawl cun, "A cang thei, a cang tengteng fawn ding," tiah an zum. Cuvek zumnak ruangah 1969 July 20 ah Apollo 11 thawn an kuatsuak mi tlolak-long khaltu Neil Armstrong le Edwin E. "Buzz" Aldrin, Jr cu thlapi leilung ah ttum in an veivak ih, leilungpi ah himdamte'n an rung thleng sal thei.

Himi in ziang a langter tile, minung hin zumnak taktak a neih ahcun tlangpi pakhat hman a tthawnter thei, hnattuan maksak zet a ttuansuak thei tinak a si.

Wright Unau khal in tlunvan ih zuang mi vate pawl zoh in vanzam tuahsuak an tum. Mipi pawl cun tlunvan ih thil rit pi zuang ding cu ziangti hman in a cang thei lo, an ti. Asinan an unau in 'a cang thei lo' timi kha cang ding in an tuahsuak thei. Thli lakih zuang mi vanzam an tuahsuak.

Bill Gates in ni khatkhat ahcun computer ih hman ding mi software ci khat ka tuah ding ih, leitlun ih inn tin, zung tin, tlawnginn tin ih computer pawl ah an hmang thei ding, tiah a rak zum. Tu ahcun a sersuah mi microsoft software cu leitlun ih ram tin computer ah an hmang zo.

Anthony Robbins timi mino cun tlacop hnattuan ttuan in, ei ding nei lo'n, pii ruk vuakvel pindan sungih a riah ttheu lai ah zumnak pakhat a rak nei. Ni khatkhat ahcun mi lian le hlawhtling zet ka si lai ding timi zumnak a si. Pii ruk vuakvel pindan sungih um a dinhmun thawn zoh ahcun ziangti hman in a cang thei lo ding vek khi a si. Asinan lehhnu ahcun lungput somsohnak (thazang pekawknak) le hlawhtlinnnak thuhla pawl sim, cabu khal ih ngan, in millionaire pakhat ah a hung cang.

Ziangruangah hivek thil ropi an tuahsuak thei? Vanlaikhilik ih an khawruahnak an ret ruangah a si. Cun, an si tengteng ding tiah an zum pumhlum fawn.

Nang teh, minung na si ve can ahhin hnattuan ropi, midang pawl in a cang thei lo ding an timi sunmang pakhat, ttuansuak ding in tumtahnak na nei ve lo maw? Tthate'n na ruat ka duh.

Ka sim sal ding. Hlawhtlin na duh ahcun "Vanlaikhilik ah Na Sunmang Ret Aw."

#ဗန္းေမာ္သိန္းေဖ ih ႀကီးႀကီးေတြး၊ ျမင့္ျမင့္ႀကံပါ။

A Cang Thei Lo Timi Cangsuaktertu

A Cang Thei Lo Timi Cangsuaktertu

Vanzam tuahsuaktu Wright Unau thuhla hi mi tampi in kan thei ko ding. A cang thei lo ding tiah mi tampi ih an rak ruat mi cangsuaktertu an sinak khal kan thei ko ding. Asinan thuhla dang pakhat a um lai.

Khami lai ahkhan vanzam tuahsuak tumtu kha anmah unau lawng an rak si lo. Midang tampi khal an um. Cumi lakah mi tampi in tuahsuak thei ding ih an rak zum mi cu Samuel Pierpont Langley timi a si. Langley hi vanzam tuahsuak tum hmaisabiktu a si lawng si lo in, physics mithiam le tlolaklam mithiam (astrologer) khal a si fawn.

Amah an rinsan ruangah pawlkom tumpi pakhat in, vanzam tuahsuahnak hrangih sumpailam donharnak nei lo ding in dollar 50,000 an somdawl. Amah khal professor a si ih, vanzam tuahsuahnak ding hrangah mithiam cuangmuar bikbik pawl a ruai fawn. New York Times thuthangca khal in a thuhla hi cat lo in an thlir mi a si.

Khatlam ah, Wright Unau ih zuam reronak cu zohman in an zum lo ih, thuthangca khal in an ngaihsak lo. Thirleng dawr ihsi an ngah mi sumpai malte thawn an sunmang cu an thlun ttentto men. Vanzam tuahsuahnak hrangah mithiam dang khal an ruai lo. An zate lak ah college tlawngta pakhat hman an um fawn lo.  Anmah Wright Unau khal pakhat cu High School kum 3, pakhat cu kum 4 tiang lawng zir an si.

Asinan 1903 kum December thla ni 17 ahcun anmah zuamtu mi turu tampi lan in leitlun ih vanzam hmaisabik an run tuahsuak thei.

Tumruhnak thinlung hrangah a cang thei lo mi a um lo (nothing is impossible for a willing mind) ti a si kha. An zirthiamnak le sumpai dinhmun derthawng zet hmansehla, an tumruhnak ruangah an hlawhtling.

Hminsin: ဦးဦးယံုၾကည္ရာ ih “မျဖစ္ႏိုင္ဘူးဆိုတဲ့အရာေတြကို ျဖစ္ေအာင္လုပ္ျပႏိုင္ဖို႔ဆိုရင္” ihsin laksuah mi a si.

Danglam Deuh in Thlir Aw

Danglam Deuh in Thlir Aw

Mi zaran le mi hlawhtling karlak ah thil danglam pakhat a um. Mi zaran cun thil pakhat an thlir tikah, mi tampi ih hmuhdan lawng in an hmu thiam. Mi hlawhtling pawl cun mi zaran pawl ih hmuhdan si lo in, danglam zet in an hmu ttheu. Mi zaran pawl thawn hmuhdan danglam an nei.

Vei khat ah shoe kedam zuartu company pakhat in an kedam pawl thehlar ding in thil zuartu pahnih cu tikulh pakhat ah an thlah. Zarh khat a rei tikah an ra kir sal ih company ah an hmuhsuah mi an theihter. Thil zuartu pakhatnak cun, tikulh ahcun kedam zuar a theih lo lawlaw ding thu a sim. Ziangruangahtile tikulh ih umtu minung ah kedam hruhtu zohman an um lo, a ti. Thil zuartu pahnihnak cun, tikulh ih minung lakah kedam hruhtu an um lo nan kedam hruhdan zirh sehla kedam an hruh thluh ding ih, zuarmual kau zet ah a cang ding tiah a sim. Thil zuartu pakhatnak cun mi tlangpi ih hmuhdan lawng a nei. Asinan thil zuartu pahnihnak cu mi tlangpi ih hmuhdan thawn a bang aw lo mi hmu thiamtu a si. 

Lamzin pakhat ih minung pathum an feh lai ah zin sir ah thir tum tumpi pakhat an hmu. A pakhatnak cun thir tum cu inn ah tlun sehla, hmun kuar silhkhahnak ah a ttha ding, tiah a ruat. A pahnihnak cun thil hlun zuartu Vaipai' hnenah a cuai in zuar sehla, a ti. A pathumnak cun thir tum cu sobul le thirkhen thawn tthentthek sehla hai, funghai, namte tivek tuah in zuar sehla paisa tampi ka ngah ding, tiah a ruat ve. An hmuh mi thir tum cu a bangrep nan ziangruangah an thlirdan a bangrep lo? A hnuai ah simfiangnak a um.

Spain ram ih ZARA dawrpi neitu milian Amancio Ortega cu an innsang an retheih tuk ruangah kum 14 a ti ihsin tlawng a bang ih, innsang hrangah hna a ttuan. Kum 16 a ti kum, a suakthuan lai ah, ni khat cu khawpi sungah thirleng thawn a feh lai ah thil danglam pakhat a hmu ngah. A hmuh mi cu, hnipuan tthit thiam zet cing in hnattuan nei lo ih a awl mi nunau tampi an si. Cumi cu thil danglam mawsi ti ih sut theih a si ko. Asinan Amancio Ortega cun mi zaran hmuhdan thawn a bangrep lo mi hmuhdan a nei. Curuangah nunau pawl cu puantthit pawlkom fate pawl dinsuak ih hnipuan tthi ding in a sawmkhawm hai. Anih in puanthan a lei sak. Tthit man a pe. An tthit mi hnipuan cu a hlep nei in dawr ih a thun hai tikah sumpai tam nawn a ngah. Lehhnu ahcun leitlun hmun tampi ah fashion hnipuan zuarnak dawrpi pawl a tuah ih Spain ram ih milian bik ah a hung cang.

Nang tla hmuhdan danglam deuh neih tum ve aw.

Hminsin: ဗန္းေမာ္သိန္းေဖ ih သူမ်ားအျမင္နဲ႔မတူေအာင္ရႈျမင္ပါ ihsin a tthen a zar laksuah mi a si.