02 November, 2014

Adolf Hitler ih Nunthuanthu (1)


Adolf Hitler ih Nunthuanthu (1)



Hruaitu tican a si mi German hmin Der Führerneitu Adolf Hitler, 1920/21 ih Phunpihuap Socialist (Nazi) Party hruaitu, 1933-45 sung Germany tlangbawipi (chancellor/Kanzler) le Hruaitu (Führer) hi Austria ram, Braunau am Inn ah 1889 April 20 ah a suak ih, Germany ram, Berlin khawlipi ah 1945 April 30 ah a thi. 1933 January 30 ihsin Germany ram ih tlangbawipi a si thok ih, Ramhotu Paul von Hindenburg a thih ihsin tlangbawipi sinak le ramhotu sinak a pahnih in a kai kop (1934 August 2).

Hitler ih pa Alois (suah. 1837) hi fasawn (illegitimate) a si. Curuangah camkhat sung cu a nui' hmin a si mi Schicklgruber timi hmin a pu ve lawk. Asinan 1876 kum ah a innsang hmin si ding in Hitler timi a hmang thok. Adolf hin Hitler timi hmin bak lo cu innsang hmin (surname) a hmang nawn lo.

Tuan Nun
Cozah siahkhon zung hnattuan ihsi a pa a cawlh hnu ah, Adolf Hitler cun a nauhak lai can tamsawn cu Saklam Austria ih khawlipi a si mi Linz ah a hmang. Linz hi a ngainatbik mi khawpi ah a cang lanta ih, cutawk ih phum mi si a duh thu khal a rel dah. A pa Alois Hitler cu 1903 kum ah a thi. Asinan a nupi le fanaupawl run somdawl thei ding tlak pinsin thlahlawh le sum khawl mi a nei. Hitler hin a pa cu a ttih in a ngaih lo ko nan, a nui' hrangih pumpe aw thei zet fapa a si. A nu hi natnak tuar bese zet in 1907 kum ah a thi.

Tlawngta a si lai thuhla hminsin mi ih a langdan ah, Hitler hin lailak tlawng a pah tlangh thei dah lo ti a si. Tlawng a suahsan hnu ah thiamzungmi (artist) si beisei in, thiamzung lam minungpawl hrangih khawpi hminthang a si mi Vienna ah a va tlawng lawk ih, lehhnu ah Linz ah a ra kir sal. Lehhnu ahcun somdawlnak sumpai malte a ngah mi sirhsan phah in Vienna ah zuksuai ih cawm aw thei ding in a zuam. Thiamzung zirnak tlawng ih kai thei a tum nan, Academy of Fine Arts (Thiamzung Thiang Tlawng) ih luhnak exam vei hnih tiang a sung.

Kum mallai cu umhar le pak zet in a nung. Postcard le thehlarnak (advertisement) pawl suai hlawh in nun dingder zet (asilole) hnangam um lo zet (precarious livelihood) in a nung. Ziangahtile postcard suai man tivek cu maltakte men an si. Cozah in mi rethei le umhmun nei hran lo pawl hrangih a tawlrel mi cenkhawmnak hmun (hostel) pakhat hnu pakhat ah a cer kual vivo men. Hibang lai ihsi hin Hitler hin a nun netalam herhawitu ding ziaza a neih mi a langter zo. Cumipawl cu umharnak le thuplaknak (loneliness and secretiveness), nitin nuntukhawsaknak ah cin le dan mumal nei lo minung a sinak (bohemian mode of everyday existence), le Vienna khawpi ih khawpi nunphung (cosmopolitanism) le miphun zarawi a sinak (multinational character) pawl a huatnak tivekpawl an si.

1913 ah Hitler cu Munich ah a tthawn. 1914 kum, February thla ah Austrian ralkap ih luh a tum nan a ruangpumlam tlamtlinlonak ruangah an cohlang lo. Asinan Leitlun Ralbuai I a suah vete'n German ralkapbu hrangah a pumpe aw (volunteered) lohli ih, Bavarian Siahrelh Kefeh Ralkap Butthen 16-nak (16th Bavarian Reserve Infantry Regiment) ah a lut. Ralbuai sung hmuahhmuah a ttuan. 1916 kum October thla ah hriam a tuar. Buainak a reh hnu ah zato ah ret a si. Ralbuai lai ah, an ralkap butthen ih hmaitlan ttuan in ralhmai tawttu a ttuan ringring. A raltthatnak ruangah 1914 December thla ah Thir Kawkalh, Dot Hnihnak (Iron Cross, Second Class) thawn sunlawih a hlawh ih, 1918 August thla ah Thir Kawkalh, Dot Khatnak (First Class) thawn sunlawih a hlawh lala. Hivek sunlawihnak sang hi hlan ahcun ralkap sen hnih (corporal) pakhat men an pek dah mi a si lemlo nan Hitler hi cun a phu ve hrimhrim a si hmang.

Hitler cun ralbuainak kha thinlung ih thathawhnak taktak thawn a rak hmuak. Minung zaran pakhat ih nun diriam um ngah theilotu, le hmuitin mi nei lo a sinak ihsi luatsuahnak tukverh ah a hmang. Dan le dun kalhmang a theihngah phah ih, pakhat le pakhat bomawktonnak ih thupitzia khal thei ngah in, ralbuainak ih mi huaisen pakhat si theinak khal a hawl hmu ngah in, mi ropi a hung si thei ding khal zum hnget phah.

Huham A Neihsohnak
Germany cu ral duai (sung) ram a si ruangah ram mipi ih zatlangnunlam ah buaibainak nasa zet a suak. Cumi laifang ah Hitler cu zato ihsin a rung suak. Germany ram le ram mipi dinhmun a hmuh tikah 1919 kum, May-June hrawng ihsin Munich khawpi ah ramkhelrian lam a ttuan thok. Ralkapbu ih ramkhellam palai dinhmun in Munich khawpi ih ramkhel party fatakte a si mi German Hnattuantupawl Party a pehzom (1919 September). 1920 kum ah an party ih thupom thehdarhtu (in charge of the party's propaganda) ah an ret.

Himi ihsin party sungih a dinhmun kaisohter beisei in ralkapbu a suahsan. 1920 kum thotho ahhin an party hmin cu National-sozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Nazi) tiah a hmin an thleng. Phunhnamveinak lam hoi ih hnattuan tumtu cuvek party hrang ahcun boruak umtudan cu a remcang cia nasa. Ral duai ruangih a suak mi thin hngirtteunak, le ralbuai ttheh ih ral neh ram le ral duai ram pawl remdaihnak lungkimca an tuahdan pawl Germany ram hrangih a besiattuknak pawl ruangah sumtuahnaklam ah buaibainak phunphun a suak ih, duhkimlonak phunphun a darhter.

Himi hi Bavaria ramkulh ah a luarkai cuang. Ziangahtile Bavaria hi hlan deuh ihsin amahte ih rak um deuh ttheu a si ih, Bavaria ih cengtu mipi tamsawn khal in Berlin khawpi ih hrilhotu cozah (republican government) an duh lo cia ruangah a si. 1920 March thla ah ralbawi malte komkhawm aw pawl in keh-thla cozah (right-wing government – kalhmang thar ih feh cozah) din ding in thuneihnak lak an tum nan an hlawhsam.

Munich khawpi cu thin diriam thei lo ralkap hlun pawl le Freikorps sungtelpawl ih tonkhawmawknak hmun ah a cang. Freikorps timi hi 1918-19 ih din mi pawlkom a si ih, a sungah German ralkapbu (army) ihsin ram mipi zaran nun ih kirsal duhlotupawl an tel ih an tumtah mi cu hrilhoturam (republic) dokalhnak hrangah ramkhel boruak meisa muahsuah ding a si. Cumi can ih Germany rampi fehdan le an ton mi boruak parih thin diriam thei lo tampi cu Nazi Party sungah an lut. A lut hmaisabik lakah pengpi (district) ralkapbu hotu sungtel Ernst Röhm khal a tel. Ernst Röhm hi Hitler hlan ah German Hnattuantu Party ih rak lut hmaisa a si ih, party sungih Hitler a kaisoh vivo theinak ding khal ah nasa zet ih bawmtu a si. Hitler in an party meeting pawl kilvengtu ah siseh, socialist pawl le communist pawl donak ah siseh, a thazang a cahzia langternak ih sualralnak suahter hrimnak ah siseh, a hman mi "kut tha cak" (strong arms) ralkap hlawm (squads) dintu khal Ernst Röhm thotho a si. Himi ralkap hlawm pawl hi 1921 kum ah Röhm ih kut hnuai ah, party ih bulpak ralkapbu dinhmun ah ret in, tthatei' dinsuah mi a si ih, SA (Sturmabteilung) tiah kawh an si. Röhm hin Bavarian cozah hnen ihsi khalin humhimawknak ngah ding in a tawlrel ngah thei fawn. Curuangah Bavarian cozah cun an party ralkapbu cu tualsung ralkapbu uknak hnuai ah a ret tthat sak ih, sualral thawhnak kalhmang tthenkhat khal a ning le khawng (tactitly) zawng cun a cohlan sak fawn.

Boruak umtudan cu party fatakte ih hung tthanlenvivo nak ding hrangah a duhum zawng hlir in a um ih, Hitler khal cui' boruak umtudan pawl hmang ttangkai thei ding in a rak fimvar tawk fawn. Party ih a luh lai ahkhan party cu a thazang a cak lo ti a hmu. Party cu phunhnamveinak le socialist khawruahnak pawl thehdarh ding ih ruahman mi a si ko nan, a ngahsuah a tum mi thil taktak ah a fiangfai lo ih, kaihhruaiawknak lam khal ah tthentthekawknak a um fawn. Hitler cun an Party ih program cu a cohlang ko nan, party ih hnukcattertu ding a si tiah a ruat.

Hitler a hun cangvaih tam vivo tikah, a thupom thehdarhnak le bulpak tumtahnak in party sungih hruaitu dang pawl le amai' karlak ah hmuhthiamawklonak a suahter. Asinan an duhdan ih amah umter an tumnak cu party ihsi suahsan ding zawng in Hitler in a hro hai tikah amah dokalhtupawl cu an thlah zal aw (relented) sal. Ziangahtile party ih hmailam can cu Hitler ih misenpi huikhawm theinak le sumpai ngah ding ih tawlrel theinak huvang (power) parih a tthumawk ruangah a si. 1921 ahcun thuneihnak rikham nei lo deuhthaw neitu dinhmun in party ih hruaitu a hung si.

A hmaisabik ah Hitler cun misenpi cangvaihnak tuahsuah a tum. Ziangahtile a turutnak le huham in party sungtelpawl amai' parih rinum ding in a tuah thei ti a thei. An party ih thuthangca Völkischer Beobachter ("Duhhlawh Thlirtu", 1920 ih dinmi) ihsin siseh, party sungtel tonkhawmawknakpawl ihsin siseh, cawl lo in thupom thehdarhnak a tuah. An party sungtel tonkhawmawknak khal zaphak khat (handful) ihsin a thawngtel ah an hung pung. A pianken ih mi hliahkhuh theinak (charismatic personality) le hruaiawknaklam thiam cuangmuarnak hmang in Nazi hruaitu cungcuang tam zet a hip khawm thei. Tuini tiang ah a sezawng ih rung hminthang lantatu Alfred Rosenberg, Rudolf Hess, Hermann Göring le Julius Streicher pawl hi cumi can ih a rak hip ngah mi an si.

Bavaria ah Nazi Party cak zet ih a tthanlen vivonak cun 1923 November thla ah Munich Khawpi (Beer Hall) Putsch ih cozah thuneihnak laksak tumnak tiang a thlenter. Himi hi Hitler le Ralbawipi Erich Ludendorff in hmuntin ih a darh cia mi misenpi thinlung buaihnoknak (confusion) le Weimar Hrilhoturam (Weimar Republic) dokalh a hlawhnak pawl kha sirhsan in Bavarian cozah le tualsung ralkapbu thuneitupawl hnenah phunpihuap dothlengnak (national revolution) pakhat phuangsuak ding ih an nornak ruangah a suak mi a si. Cumi buainak ruangih misenpi lamzawh duhphorhtupawl cu palik le ralkap pawl in meithal thawn an kap ih, mi malte an thi. Hitler khal hriam a tuar ih, palik khal mi pali an thi.

Rampi phatsannak thubuai thawi' hek (zutthum) a si tikah, Hitler cun amai' parih hngat aw misenpi tam zia hmang in hamtthatnak a tawlrel. Cun, Putsch buainak ihsin zirnak thupi zet pakhat khal a zir ngah—party cangvaihnak cun dan ding lai thawi' mil zawng in thuneihnak a ngah a ttul timi zirnak  a si. Kum nga sung thawng tla ding in dantat a si. Asinan thla kua lawng thawng a tla ih, a thawng tlaknak hmun khal hahdam huahhi ih um theinak Landsberg ralbuk ah a si. Hitler in himi can hi Mein Kampf ("Ka Zuamsuahnak") cabu butthen (volume) pakhatnak ngannak ah a hmang. Mein Kampf hi ramkhellam maingannunthu (political autobiography) a si bang in, a khawruahnak phunzakip telhkhawmnak cabu khal a si.

Hitler ih khawruahnakpawl lakah cithlahpawl (races) bangranawklonak thuhla khal a tel. Minung pakhat cio khal hi khuarel fehdan (natural order) in thleng danglam theih lo ih a duansuah mi an si ih, Aryan cithlah (Aryan race) hi milaihrin sersuahnak bulhram an si tiah a ruat. Hitler ih hmuhdan ahcun, milaihrin cu Volk ("minungpawl") timi an si ih, cumi lakah German miphun hi an ropibik. Cuitlun ah, rampi cozah timi cu Volk rian ding ih ra um a si—Weimar German Hrilhoturam cun cui' ttuanvo cu a phatsan, tiah a zum fawn. Nuncan ziaza le thutak (truth) timi hmuahhmuah cu himi tahfung hmang in a zohfel: Volk hrang ih hlawknak um ding zawng in a ttuan maw timi, le Volk kilkhawi ding ttuanvo a ttuan maw timi tahfungpawl an si.

Tlangsuakbu democratic cozah (parliamentary democratic government) khal a mawhthluk. Ziangahtile tlangsuakbu democratic cozah cun mi bulpak pakhat cio tluktlanawknak timi a cohlang ih Volk hrangih hlawknak um ding mi cu tlangsualbu lairelnakpawl (parliamentary procedures) ihsin relcat a si ding tiah a ruat ruangah a si. Hitler hrang ahcun mi bulpak pakhat cio tluktlantawknak timi a um lo. Volk (minungpawl) ih lungrualnak cu thuneihnak tlamtling (perfect authority) neitu Führer rung piannolhnak (incarnation) sawn ihsin a ra um thei ding tiah Hitler cun a sim. Führer ih hnuaiah party cu Volk ihsin dinsuah a si a ttul ih, cui' party cu Führer humhimtu an si ding tiah a ti.

Hitler ih hmuhdan ahcun Nazi phungthluk (Nazism) ih doral tumbik cu pomkau democarcy (liberal democracy) a si lo. Ziangahtile cumi can ah Germany ih pomkau democracy cu tluksiatnak ding lamzin deng ah a ding zo. Doral tumbik sawn cu Weltanschauung, Marx phungthluk (Marxism) sawn a si. Ziangahtile Hitler cun Marx phungthluk hin social democracy le communist phungthluk a kaikop (embraced) tiah a ruat. Cuihleiah Marx phungthluk hin ramtamhuap phungtluk (internationalism – Marx phungthluk hi leitlun ih ram tin ah hmang ding ih forhfialnak) hmelhmang a nei ih, sumtuahlam buaibainak thuhla ah nasa zet in lamzin a sial rero fawn.

Hitler hin milai hmuahhmuah hrangih doral ttihnungbik cu Jew miphun an si tiah a zum bet. Ziangahtile Hitler cun Jew miphun hi khawsia piannolhnak (incarnation of evil) tiah a ruat. Ziangtik can ihsin Semite cithlah dokalhnak (anti-Semitism) hi Hitler ih buaipi thukbik mi le veibikmi a si thok timi thu ah sanphung mithiampawl (historians) an el aw ttheu. Thuhla felfai cu a suak hrih lo. Asinan 1919 kum tir lam khal ahkhan, "Belhcian a dawl mi Semite cithlah dokalhnak cu kalhmang nei zet ih duansuah mi dan hmang ih dokalhnak a si a ttul. A tumtah mi netkhawt (final objective) cu Jew miphun hmuahhmuah hlon hloh thluh ding timi a si tengteng pei," tiah a rak ngan zo. Mein Kampf cabu sungah Jew miphun cu "nunphung siatsuahtu " (destroyer of culture), "ram thau dawktu" (a parasite within the nation) le "siatralnak thlentu" (a menace) tiah a tarlang.

Hitler thawng a tlak sungah Nazi Party cu a sunglam ih lungruallonak a um ruangah a rak tthangso thei lo. Thawnginn ihsi a suah tikah, Hitler cun 1923 hlan ih rak um dah lo harsatnakpawl a tong. Sumpailam remtthatsalnak (currency reform) hmang in sumtuahlam boruak cu hngelhnget ding ih tuah a rak si zo ih, Dawes Plan in Germany ih Leitlun Ralbuai I leiba liamkuan ding pawl khuimawcin a hnukkir sal (scaled back) fawn. Hrilhoturam cozah cu zah kai deuh dinhmun vekah a hung ding. Hitler cu a hmaisabik ah Bavaria ih thucah (speech) sim khap a si ih, lehhnu cun German ramkulh dangdang khal ah khap a si (himi khapnakpawl hi 1927-28 tiang in hmual an nei lai). Asinan an party cu nuamtete'n sungtel an pung vivo ih, 1926 ahcun Hitler cun an party sungih a dinhmun cu Gregor Strasser neh in a sangbik ah a tuah suak lala thei. Gregor Strasser ttantupawl cu saklam Germany ih um pawl an rak si.

Asinan 1929 ih Pampi (Depression) a ra thlen tikah Germany ih ramkhellam dinhmun a dingder lala. 1930 kum ah Hitler in Germany ih ralbuai leiba thuhla relkhawmsalnak a si mi Young Plan dokalhnak hrangih campaign a tuahnak ah Phunnamveitu (Nationalist) Alfred Hugenberg thawn ttantlangnak a tuah. Hugenberg ih thuthangca in a somdawlnak ruangah Hitler cu rampi sungih hmun tintian ah thucah sim theinak a hun ngah thok. An ttantlangnak ruangah ttuanrian le cetzung (business and industry) hmangih sumtuah milian huvang ngah pawl hnen ihsin somdawlnak a ngah phah. Himi sumtuah milian huvang ngah pawl (magnates) hi ramkhellam hrangih sumpai peksuahnak lam ah a bulhrambik an si ruangah ramkhel boruak khal danglamter theitu an si.  Cupawl cun Hitler le a ttanrualpi pawl cu socialist cozah dokalhtu keh-thla (right-wing) cozah tha cak zet dinsuahnak ih hman an duh.

Cetzung neitupawl hnen ihsi bomnak a ngah mi pawl ruangah Hitler ih party cu sumpailam ah an hnianghnar phah ih, Hitler in mihlawm lailak hnuaita (lower middle class) le hnattuan nei lo pawl a hip khawm theinak khal hmual a neihter. Germany hi khuarel ropitnak (natural greatness) a neih mi tungding sal ding in harsat a tuarnakpawl ihsin a hung tthangharh sal ding timi a zumhngehnak a phuansuah mi cu mihlawm lailak hnuaita le hnattuan nei lo pawl hiptubik a si. Hitler in Hugenberg le cetzung neitupawl a dawrdanpawl ihsin amah hmang duhtu pawl amah khal in a rak hman thiam ve zia an langter. Asinan a hlawhtlinnak thupibik cu, cumi lai Germany ram ah zohman ih tluk rual lo phunpihuap party diktak (phunhnamveinak sirhsan party) a dinsuah thei mi hi a si. An party vote petupawl hi mihlawm (classes) tintian le sakhawlam mibur tintian ihsin an si.

Pampi thlen lai ih cozah in boruak umtudan a tthansohter thei lo mi sirhsan ih mawhtluknak thuhla hmun tintian ah cawl lo bang lo ih an thehdarhnak cun Nazipawl ih hrilawknak vote ngah ding zat a pungter vivo. Nazi Party cu Germany ih party tumbik sangtu ah a hung cang. 1928 rampi hrilawknak ah vote zatek 2.6 lawng an ngah mi ihsin, 1930 September thla ih an hrilawknak ahcun zatek 18 ah a hung tthang. 1932 kum ih ramhotu hrilawknak (presidential election) ah Hitler cu Hindenburg thawn an zuam aw ih, vote siar ttum hnihnak ah zatek 36.8 a ngah. Amah thluntu mipi tam zet ruangah a dinhmun a hngelhnget ti a hmuh tikah Franz von Papen, Otto Meissner, le Ramhotu Hindenburg ih fapa Oskar tivek conservative milaipawl thawn vei tampi a thuptei' tonawknak le thuhla dawpsuahnak pawl a tuah. Communist phungthluk ttihnak le Social Democrat milaipawl hnon an tuar ding phannak in an zate'n hmun khat ah a ttawnkhawm thluh. Nazi Party cu 1932 Nobember thla hrilawknak ah Nazi Party cun vote a ngah malsawn nan Hitler cun tlangbawipisinak (chancellorship) lo cu a cohlan lo ding thu (dinhmun dang a duh lo thu) a phuang. 1933 kum January 30 ah Ramhotu Hindenburg in Hitler cu tlangbawipisinak a hlan taktak. Himi lai ahhin Hindenburg ih cozah ttuanreltu pipa (cabinet) ah Nazi Party ih mi malte khal an tel ve.

(Peh ding)

No comments: