Latin Calai Romual V (Latin Thutluang)

Bung V

Latin Thutluang

 

Latin thutluang kalhmang remtu le felfai vivo ding ih rak tuahtu cu calai mithiam Cicero (BC 106-43) a si. Latin calai a hngehkhohnak cu a kalhmang a thih ruangah a si. Cicero ih rak tuahremmi Latin thutluang kalhmang hi Cicero a thih hnu kum 1,600 tiangah a siat hrih lo ti a si (John Macy). AD zabi 16 hnu ih khawruahphung lam buaipitu pawl le kawhhran hruaitu pawl ih Latin thutluang hman mi cu Cicero ih tuah mi kalhmang thawn a dang aw deuh zo nan, Latin thutluang ttha tahfung ahcun Cicero ih duansuah mi an hril thotho ti a si. Cicero hi amai’ san hlan ih Latin thutluang umtudan phorhlangtu a si ruang khal ah mi turu le ttangkai a si hrimhrim. Virgil hlan ih bezai rak phuahtu Ennius ih bezai pawl lehhnu lam minung in an run theihthiam theinak cu Cicero ruangah a si.

Cicero hi a nauhak lai ah thil phunphun a zir. Calai, khawruahphung, thurelthiamnak, fakselnak, sanphung le ramkhel lam tiang a zir in a thiam. A zir ttheh in daanthiam a ttuan. Hektuartu lam ih kilhimawknak thuhla relsak a thiamzet ti’n a hmin a thang. Kum 30 ihsin ramkhel a buaipi thok ih BC 63, amai’ kum 43 ah Consul si ding in hriltlin a si. Himi lai ah Catilline timi uktu bawi in rampi thuneihnak co ngah tum in sualral a suah. Himi ah thutthentu bawibik Cicero cun Roman ram kekkuai lo ding in sualral suahtu mi panga cu thih-hrem a pek. Asinan thutthennak zung ih thuhla relfel mi si lo in, amai’ palung thu ih a tthencat cih men mi a si ruangah ram mipi in an huat phah.

Himi caan ah Roman Hrilhoturam cu Julius Caesar tel in mi pathum kom aw in an uk. Lehhnu ah Julius Caesar le a dang uktu bawi pakhat Pompeii an ngaih aw lo ih ramsung ral a tho. Cicero cu Pompeii lamah ttang in ral a do. Cuihnu ah Julius Caesar le Pompeii dung-hmai naihawte’n thah an rung si. Cutikah Cicero cun Senate tlangsuak pawl in rampi thuneihnak la in rampi an kilkhawi ding tiah a rak ruat. Asinan cuti si lo in Mark Antony le lehhnu ih Augustus hmin run pu lehtu Octavian tei’ pahnih uknak cuh-awknak lawng a suak sawn riangri.

Himi khal ah Cicero cu Mark Antony dokalhtu ah ttang in Mark Antony relsiatnak ca pawl a ngan, a thusimnak khal ah Mark Antony a rel sia. Curuangah Mark Antony in a hua zet. Lehhnu ih Mark Antony le Octavian an komawk sal tikah, Octavian in Cicero cu lo theih lo in Mark Antony a ap a ttul ruangah a ap. Cutikah Mark Antony ih ralkap pawl in Cicero ih lu le kut pawl an tan ih, Cicero thu a rel ttheunak donsang parah an thlai. Culawng hman cu a duhtawk lo ruangah Mark Antony ih nupi cun Cicero ih lei cu a kuhhruk in a dawttlangh bet ti a si (Hornstein, Percy and Brown, John Macy).

Ramkhellam pehpar ih a nganmi nganca pawl hlei ah minung sining le nun ze mawi thuhla lam khal tampi a ngan. Ngaihzuun cakuat pianghmang thawn siseh, cahram ruang-am thawn siseh thuhla phunphun tampi a ngan. Ngaihzuunca a ngan mi hlir hman ah 900 hrawng a kim. A ngan mi ca tam zet cu tuini tiang siar theih in an um lai. Latin ttong ih ngan mi calai hmuahhmuah ah Cicero ih thutluang zening sulhnu a lang thluh ti theih a si. Cicero vek in san tampi tiang thutluang zening lam ih mi hliahkhuh thei hi an um hrih lo ti tiang ih rel a si ttheu (Mya Than Tint).

Siangpahrang Nero san ah Petronius timi mifim khal a rak um. A suah kum theih a si lo nan AD 66 ah a thi ti cu theih a si. Petronius cun Nero vek siangpahrang sualral san ah mai ir-awm sung thuhla a ruh lang ih phosuah cu a ralhim lo ti a thei. Curuangah a thluathlam ih miziaunak deusiah nganca a ngan. Nunthuleng kan timi vek deuh hmelhmang nei in a rak ngan. Asinan nunthuleng ngaingai si lo in biazai le thutluang cawhrawi mi a si. A sung thu cu nitin tonteh mi thuhla pawl ngankhum mi vek deuh a si. A thuanthu sungih cangtu pawl (characters) canghsualnak le mumallonak pawl kha casiartu’n a theihthiam ih a hnihsan thei ding kha a tumtah mi a si.

A nganmi thuanthu pakhat ah sal sinak ihsi luat in milian zet ih rung cangtu, cathiam lo mi pakhat thu a ngan. Cu pa cu phun-u le siangpahrang hrin bang in a cecang ih rawl-ei puai (ruaipi) a tuah. Cutawk ah a sawm mi mikhual pawl kha calai ningkhawng tluantling si lo ttongkam bahlah zetzet thawi’ a rak hmuah thu a ngan. Himi ah Petronius in a tumtah mi cu Nero san ih tlusiat ttheh hringnun khawvel deusiah ding kha a si. San siava ih mifim pawl sidan kelte’n Petronius khal AD 66 ah Nero ih thinhengnak a tong ngah ih amahte a that aw.

Pliny Upa (Pliny the Elder; AD 23-70) le Pliny Nauta (Pliny the Younger) tei’ puvah khal hi thutluang ngan lam ih zohtthiam tlak an rak si ve. Pliny Upa cu khuarelthil lam ngaihventu a si ruangah Naturalis Historio (Khuarel Sanphung) timi a rak ngan. Cui cabu cu bu kom 37 a um. Cabu 2,000 ihsi a lakkhawm mi thuhlangh (fact) 20,000 an tel. Cabu ngantu minung a sutron mi le an ca a lak mi minung hi 473 an kim ti a si. Cumi cabu sungah a tel mi thuhla hrekkhat cu van boruak (tlolak) thu, laihsuahthil thuhla, leilungpi thuhla, siivai thuhla, ti sung um nungca pawl thuhla tivek in a phunphun an si hai.

Pliny Upa hi a theihnak le fimthiamnak ruangah Roman pawl in an rinsan zet. Thil hliakhlai le tuahsinh khal a paih ngaingai. Cutin, meisa-tlang puak pakhat a va hliakhlainak ah a nun a hloh phah hngehnge. Meisa-tlang puak ihsi a suak mi meisa, meikhu, vutcam le lungti pawl umnak hmun a va thlen tikah gas khu a nasatuk ih thawthawt ding vansang in a thihnak a si.

Pliny Nauta (AD 61 hrawng- 113 hrawng) cu a nauhak lai ih a pa a thih ruangah a pu Pliny Upa in a cawm. A tir ah daanthiam a ttuan. Ukawkdan lam a thiam ruangah AD 111 ah ramkulh uktu bawi ah a cang ih a thih tiang cumi hna cu a ttuan. A nganmi ca cu ngaihzuunca pawl, cahram le essay pawl le, thuhla dangdang pawl an si. Cangan a thiam zet ruangah a hmin a thang zet. A thih hlan te ah a ngaihzuunca (cakuat) hrilkhawm mi an tuah ih bu 9 lai ah an suah (Phay Myint).

Thurelthiam zirnak cabu nganlam ih hminthang cu Quintillian (35-95) a si. Quintillian hi a tir ah tlawngsaya a si. Fimzirnaklam ah tonteh mi nei tam a si ruangah a cabu khal kutken cabu tluk in a sunglawi, manmual a nei. Asinan calai mit thawi thlir ahcun fimthiamnak bulhram thuhla le Greek le Latin calai thuhla relnak le ngannaklam lawng kha calai rim a nam ban kan ti thei (Hornstein, Percy and Brown).

AD 125 hrawngih rak tlangleng calai minung pakhat cu Apuleius a si. Petronius bang in nunthuleng rim a nam deuh mi thutluang a rak ngan. A cabu The Golden Ass sungah khawse ram ih khual va tlawng Lucius ih thu a ngan. Lucius cu khawse ram ih sal nunau pakhat thawn an ngai aw ih cu nui’ hnen ihsin hmel thlengtheinak sii a ngah. Lucius in vate ih cang ding in sii a ei tikah vate ah cang lo in laak ah a cang. Laak ih a can hnu ah rukru kut ah a thleng ih rukrupai’ hruainak ah a feh vivo. Lamzin ah minung pawl in laak ih cang Lucius cu minung ttong theithiam lo ramsa pakhat men ah ruat in a hmai ah thuhla phunphun an rel. Mi relsiatnak phunphun an tlokciar.

Cumi an rel mi pawl ihsin thuanthu phunphun a rung suak. Cumi thuanthu pawl lakah Europe calai ih lar zet duhdawtnak khuavang pathian Cupid le a ngaihzawng Psyche ih thuanthu khal a um. Himi thuanthu hi cu tuisan ah phei cun leitlun pumpi ah a thei lo an um hrot lo ti theih a si. Lucius cu a netnak ah khuavang hrangih an siah mi rose par a ei ngah ih minung ah a cang sal. The Golden Ass hi nunthuleng vek deuh cu a si. Mihrekkhat cun nunthuleng hmaisa a si an ti. Asinan a tluantling lo deuh. Italian calai minung Giovani Bocaccio ih Decameron nunthuleng ah The Golden Ass sung ih thuanthu a cawn mi an tel. Decameron hi Europe lam ih nunthuleng hramttohnak a si.

AD zabi pathum a luan tikah Roman Kumpiram cu Khristian sakhua in a hliah vivo ih, a khuh ttheh.  Cutikah Latin Calai in Khristian sakhua a rak cimpam ve. 383 - 405 karlak ah St. Jerome in mizapi hman ni Latin ttong thawn Bible a let. Cumi cu Vulgate (Ttong tualleng) tiah an ko. Himi san ah St. Augustine (354 - 430) a rung piangsuak ve. Anih hi Cicero le Virgil ih calai kutsuak pawl thawi’ ra tthanglian a si. Cuihnu ah thurelthiam zirnak tlawngah a kai. A tir ah Khristian a si lawk lo. AD 386 lawng ah Khristian ah lut in tihnimnak a co.

Augustine hi ca tamzet ngantu a si. A kutsuak nganca pawl lakah Khristianpawl ih sunsak hleice mi cu The City of God (Pathian ih Khawpi) timi cabu a si. AD 410 ah Goths miphun pawl in Rome khawpi an suasam thu sirhsan in a ngan mi a si. A dang cabu pakhat  Confessions (Phuansuahawknakpawl) timi khal a lar zet. Cui cabu cu Latin rotling calai kutsuak pakhat ah siar tel a si. Cuihlei ah tulai ih calai ruang-am lar zet pakhat a rung si mi nunthuanthu ih hmelhmang bulhram ngaingai a si fawn (Kianghrol). A ngaingai ahcun St. Augustine hi rotling Roman calai mithiam netabik a si. Khristian khawvel phei ahcun St. Augustine thei lo kan um a zum um lo.

Latin ttong hin Europe ttong tampi ah hram a thla vivo. French, Spanish le English ttong pawl ah tla cun Latin ttong tampi an tel. Mithiam pakhat in English ttong a hliakhlainak ah English ttong ih cangvaihnaklam relnak ttongfang pawl (walk, stop, breathe, sleep, wake, talk, live, die tivek) hi Anglo-Saxon ttong ihsi ra an si tlangpi ih, pehtlaihawknak le khawruahnak rellangtu ttongfangpawl (advance, retreat, approach, retire, inspire, animate, confer, discuss, compare, refute, debute, perish, survive tivek) le sumtuahphung (economics) lam ttongfangpawl (business, commerce, finance, government, diplomacy, profession tivek) hi Latin ttong ihsi hramttoh an si a ti (Mya Than Tint).

Rotling (Classical) Greek le Latin ttong pawl hi ttong thi tiah European calai mithiampawl in an sim ttheu. A thi ti tikah hman theih lo tinak si lo in, a kalhmang a thleng aw nawn lo, ttongfang thar a suak nawn lo tinak sawn a si. Rotling ttong an si ruangah sullam pengparang an nei mal cuang ngaingai ih thupi hlapi ngannak ah an ttha zet. Ttong timi cu a thlengaw rero mi a si ko nan rotling ttong ahcun a dem deuh ngaingai. Mihrek phei cun a sullam a peng thei lo ti tiang in an sim. Ziangkhal va si sehla, tuini tiangin Latin ca le ttong khal in leitlun a fang rero lai a si hrih hi.

Latin Calai Romual IV (Thuanthucawn le Bezai Phun Dang pawl)

Bung IV

Thuanthucawn le Bezai Phun Dang pawl

Roman bezaipu pawl in Greek bezaipu pawl ih thil ti dan an cawn bang in Roman thuanthucawn ngantu pawl khal in Greek thuanthucawn ngantu pawl ih tidan an cawng ve thotho. BC 240 hrawngih rak um Livius Andronicus timi pa in Greek lungngai thuanthucawn (tragedy) pawl le Homer ih Odessey bezai kha Latin ttong in a let. Andronicus hi a hlan ah sal a rak si dah. Sal ihsi a luat hnu ah amai’ paihzawng calai a luhcilh. Amah thawi’ sanzul minung Neavius khal in Greek lungngai thuanthucawn le aipuan thuanthucawn (comedy) pawl Latin ttong in a let ve. Hiti vekin thuanthucawn calai lungphum an sawhhnget hnu ah, BC 200 hrawng ihsin thuanthu cawngtu mibur an tuah ih, contuah nikhua (puai nikhua) ah thuanthu an cawng ttheu. Himi san ih an hman mi thuanthucawn hmelhmang cu Greek thuanthucawn ruang-am an lakmi a si tlangpi (M. Cary and T.J. Haarhoff).

Maltete’n thuanthucawn calai a rung lar so vivo ruangah thuanthucawn ngantu an um vivo ve. Cumi pawl lakah Plautus (BC 254-184) le Terence (BC 195-159) hi an lar. A hleice in Plautus ih thuanthucawn tla cu tuini tiang in (20) hrawng a tang lai. Cupawl lakih pakhat Menaechmi timi cu English thuanthucawn nganthiam Shakespeare in Comedy of Error (Cangsualnak Aipuan Thuanthucawn) ah a run sirhsan phah (John Macy). Roman thuanthucawn pawl cu Greek thuanthucawn hnakin an zangkhai, an boruak a hlim.

Roman singpahrang Nero ih thuron upa Seneca (BC 4-AD 65) khal in thuanthucawn a rak ngan ve. Greek khuavang pathian pawl thuhla ih hrambun mi an si hai. Ttihnung rapthlak thuhla lam a ngan uar. Renaissance (Tthangharhnak) san hrawngah calai mithiam pawl in Seneca ih thuanthucawn pawl an sunsak zet. Nan, tuisan ahcun tohkham dungtabik ihsi siar in a tlar thumnak hrawngih tonak co ve fang ding hrawng in an ret (Ibid). Latin thuanthucawn tamzet cu Greek thuanthucawn thawn an bangawktuk siri hlei ah, hmun le ram hmin le minung hmin tiang in Greek hmin an tam zet ruangah tthangso ciamco a si hran lo ti theih a si (Mya Than Tint).

Roman pawl ih mizia cu capoh le rohawk paih zet lungput nei an si (M. Cary and T. J. Haarhoff). Hnihsuak saithiam an si vekin hringnun leitlun ih tlamtlinlonak, rualremlonak tivek an hmu thei zet. Roman miphun pawl ramkhel le eihawl sumtuahnak lam ah tlan zuam aw in a nini ih an tthansoh rero, an lenh ut-o rero lai ahkhan bezaipu Lucilius (BC 180-100 hrawng) in milian kum no pawl ih nuntu khawsakdan deusiahnak bezai pawl a rak ngan. Lucilius ih bezai pawl cu hnihsuaksainak lam a naih ih, an zangkhai fawn.

Himi san lai ah khawruahphung (philosophy) le bezai cawhrawi ih bezai phuahtu Lucretius (BC 94-55) in khuarelthil le khawruahphung lam luhcilhnak bezai pawl a ngan. A bezai ‘On the Nature of Things’ (Thilpawl ih Sining) timi tla cu leitlunhuap calai cazin ih lutban a si. Cumi bezai ah taksa cakhiarnaklam hnong ih mahtei’ um in thinlung lam zalennak hawl ih lungnomnak ngah a ttul thu pawl tla a ngan (M. Cary and T. J. Haarhoff).  Curuangah anih ih bezai cu khawruahphung phorhnak bezai ti’n Latin calai lam ih mithiam pawl in an ret.

Cumi ttheh ah awnmawi rim a nam mi Lyric bezai an suak. Hivek bezai kalhmang hi duhdawtnak thuhla ngannak ah a ttha zet. Hivek ngantu ah Catullus (BC 45-4 hrawng) hi a lar zet. Milian fapa a si. Kum 20 hrawng a ti ah Rome khawpi ah a ra thleng ih, milian khawvel ah a tlangleng. Cutawk ah mi ih nupi zuun tuar in a talbuai. Cu nu a ngansanh mi ‘Poems to Lesbia’ (Lesbia hrangih Bezaipawl) cu a lar zet ih, a hmin a than phah nasa. A ngai mi nu cun a rak dongsong tha hranpa lo hmang. Catullus hin duhdawtnaklam bezai lawng si lo in Greek bezaipu pawl dungthlun in bezai dangdang khal a phuah. Catullus hi  Greek bezaipi (poetess) Sappho thawn dinhmun tluk aw ih ret tlak a si titu an um (Hornstein, Percy and Brown). Catullus hi kum 30 hrawng a tiah a thi. A bezai pawl cu Englishh calai khawvel ih rotling calai kutsuak neitu Phillip Sidney, Shakespeare le Robert Burns ih bezai pawl thawn an bang aw tiah fakseltu pawl in an sim (Mya Than Tint).

Horace

Leitlun calai mithiam pawl in ralring le sunsak zet ih an siar, an hliakhlai rero mi bezai pawl phuahtu cu Horace (BC 65-8) a si. Horace hi hnihsuak bawl a thiam zet rual in thuhla khunkhan zetzet khal a phosuak thiam thotho fawn. A bezai cu zangkhai si, thufun thuk si, awthlung mawi si, a siartui’ thinlung hnuklut thei zet bezai an si. A hman mi Latin lyric bezai kalhmang khal a thih hnu kum tampi tiang a rung nungdam lai. Leitlun hmuntin ih calai mithiam pawl in a bezai pawl cu ttong dangdang in an let. A bezai pawl hi Latin bezai lakah ttong tambik ih lehlin mi a si men thei (John Macy).

Horace hi Latin bezaipu lakih siarhlawhbik a si hial ding. A bezai pawl in hringnun khawvel an luhcilh fuhtuk ruangah zabi 18 lai pawl ih English Parliament ah ramkhellam hruaitu pawl in thu an rel phah in Horace ih ca pawl an samh, an la phah ttheu ti a si. Horace ih bezai pawl an samh-nak ihsin Parliament sungih thurelthiam ah an can phah ttheu (Mya Than Tint).

Horace ih pa hi sal asinan a fimnak ruangah sal ihsi luatnak laksawng a ngah. A pa in a fapa ih fimthiamnak ngaihsak in Rome le Athens khawpi pawl ah fimthiamnak a zirter. Athens khawpi ih fimthiamnak a zir lai ah Brutus in Julius Caesar a phiarthah tikah Horace khal tlawngta dang pawl vekin Brutus ih Republican Party ah a lut ih ram sung ral a do ve. Brutus ih vuavang pawl an duai tikah ralnehtu siangpahrang (Mark Antony) in Horace ih bungbel le hlawnthil hmuahhmuah a lon ttheh.

Asinan amai’ zalennak cu a siatsuah sak lo. A hrekkhawng lo. Cutikah Horace cu cangan hlawh in a cawm aw ih bezai a phuah phah. A phuah mi bezai pawl cu Virgil in a duh zet ruangah siangpahrang Augustus ih tlangsuak bawibik pakhat Maecenas thawn hmeltheihnak a tuahsak. Maecenas khal in Horace cu a ngaisang in a ngainat ve ruangah leiram tla a pe. Cutikah Horace cu a nun a semrem deuh ih, a duhtawk in bezai a phuah rero thei thlang.

Horace ih phuah mi bezai ah Ode bezai pawl khal an tel. Greek bezaipu Pindar ih phuahmi a cawng deuh. Asinan amai’ kutneh a mawi zet ruangah lehhnu lam ah amai’ phuahdan an run thlun tam zet. Cuvek Ode bezai pawl cu Horatian Ode ti’n an run ko lanta (Klirlungz). Cuihlei ah Horace hin ngaihzuunca (cakuat) khal tampi a ngan. Mi deusiahnak bezai (satirical poem) khal a ngan. Cu pawl cu fing 18 a um. A mi deuhsiahnak bezai ah Lucilius ih kutneh a lang ih a dang bezai pawl ah Greek bezaipu Alcaeus le bezaipi Sappho pawl ih hmuithlam an lang fawn. Horace a thih tikah amah lainattu Maecenas thawn an thlan sang aw in, Rome khawpi kiangah, an phum.

Ovid

Chin zatlang hla (pipu nunphung hla) ih tleizuun kan timi vek deuh a si mi elegy bezai Latin ttong ih phuahtu lakah Tibullus, Propertius le Ovid hi an hmin a thang zet. An lakah Propertius hi nauhakbik a si. A thih ah kum 20 luan fangfang lawng a si lai. Greek elegy cawng deuh in Latin elegy bezai a ngan ih kum 20 a ti hrawngah a lar zet zo. English calai ih elegy nganthiam hminthang Thomas Gray in elegy a nganmi hi Propertius ih sulhnu a thlunmi a si an ti. Propertius in a phuahsanmi fala cu Synthia a si.

Propertius in Synthia hmuitin ih bezai a phuah bang in, amai fala Delia hrang bezai a phuahtu, zuun khung tuar bezaipu pakhat leh cu Tibullus a si. Synthia le Delia cu Propertius le Tibullus ih bezai sungih cangtunu veve an si. Asinan an lehhnu kum za tam zet sungih bezaipu pawl in anmai’ fala (ngaizawng) hmin ai-awhtu ah an run hmang lanta (Mya Than Tint). Troy khawpi tlusiatter theitu hmel ttha hminthang Helen ih hmin cu hmunkip ramkip ih an run hman celcel vek hi a si bik.

Roman bezaipu lakih siar le rel hlawhbik pakhat cu Ovid (BC 43-AD 18) a si. Phun u le milian tefa a si ruangah siangpahrang inn ih hnattuan tum in a no lai ah, Rome khawpi ah feh in, fimthiamnak a zir. Asinan dinhmun sang a thlen hlan ah a ningkhong man ih a hnattuan ihsin a suak. Cuihnu ah bezai a ngan. Duhdawtnaklam bezai a ngan mi ruangih a hmin a than zet lai AD 8 ah Augustus in a ram ihsin a dawisuak. Ovid ih bezai Ars Amatoria (Duhdawtnak Umzia) ah mipat-nunaunak lam a tel tamtuk deuh ti’n Siangpahrang Augustus hin a ruat ruangih dawisuak a si hmang.

A bezaibu dang pakhat  Metamorphoses (Pianhmangthlengnak) ah Greek thuanthu roling le Roman thuanthu roling thuhla pawl a ngan. Lasi ihsin pangpar, khuavang ihsin vate ih can thuhla tivek pawl tla an tel. Nitlaklam Europe calai ah himi bezai pawl hi rotling bezai ropi cazin ah an telh. Tuisan calai minung pawl in Greek le Roman thuanthu roling an theih duh can ah Ovid ih bezai hi an sirhsanbik mi a si (Mya Than Tint).

Ovid cu dawisuah a tuarnak ihsin siangpahrang in ni khatkhat ahcun a ngaidam in a ko tlung leh sal ko ding timi ruahsannak thawn a hngak ringring. Asinan siangpahrang Augustus a thih tikah a ruahsannak a ziamral. Cuti’n siangpahrang hremtuar mi hringnn phur phah in thihnak zamual a liam.

Ngun San Bezaipu pawl

Augustus le Hadrian san karlak ah ram sung remdaihnak a leng. Eihawl-sumtuahnak a semrem deuh ih cangan le thurel khal ah zalennak a um phah deuh. Fimthiamnak khal a tthangso. Curuangah Greek calai pawl an phorhsuak sal. Asinan thurelthiamnak (oratory) lam an uar deuh ruangah biazai cu a hlan vek cun a dingcang ngaingai thei lo. Ngun San ti nafam cun Sui San cu tluk thu um hlah maw! Ziangahtile hivek hmin cu lehhnu lam ah calai mithiam pawl in an run phuahmi a si ih, dinhmun niam deuh a si ruangah Ngun San an tinak tak a si.

Himi can ah bezaipu Lucan (39-65) in Epic bezai nung thar sal ding in a zuam nan thurelthiamnak zir pawl ih uarzawng a si mi ttongfang rit zetzet thawi’ cangtlung zet ih phuah mi an si ruangah san thar bezaipu pawl ih hnuk a fah lemlo. Asinan San Laita (Middle Age) le Khawruah tthangharhnak (Renaissance) san minung pawl cun an uar zet. Curuangah French rotling calai pawl ah Lucan ih sulhnu kan hmu thei. Lucan cu siangpahrang Nero a dokalh ih a duai ruangah amahte a that aw. A pu, siangpahrang thuron upa Seneca khal siangpahrang thinhengnak tong ngah in amahte a that aw ve.

A dang Epic bezai phuahtu cu Statius (45-96) a si. Amai’ san lai ahcun a bezai an uar zetih mi hrekkhat lephei cun Virgil hnakin a thiamsawn an ti (John Macy). San Laita Europe calai ah Statius hin huvang a ngah nasa zet dah. English Biazai Khaipa a simi Geoffrey Chaucer tivek hman in Statius hi Homer, Virgil, Ovid le Lucan tivek bezaipu ropi zetzet pawl thawn dinhmun bang aw ah ret in a sulhnu an thlun.

Deusiahnak bezailam phuahtu bezaipu pahnih cu Martial le Juvenal an si. Martial (40-140 hrawng) cun nung tlaranh le nuntu khawsakdan khawbaw zet minung pawl cu a bezai thawn a sisiau, a nautat hai ttheu. Asinan bezai phun dangdang khal a ngan. Martial san lai ih Roman pawl umtudan, an cetcangdan thei duhtu cun Martial ih bezai an sutron ttheu. A sanzul khawvel thuhla a phuahmi bezai fing 1,500 hrawng a um.

Deusiah bezai nganlam ah Martial hnakin Juvenal (60-140) a thiam sawn. AD 100 cem zawng lam ah, Rome khawpi sungih nun duhdahnak a karh ciamco mi kha ren lo baksak in a bezai sungah a tthuat ciamco hai. A hleice in hmun dang, ram dang ihsi Rome ih ra tthangso, ra neinung pawl le nunau nung duhdah pawl lephei cu a relse thei nasa. Horace le pawl ih deusiah bezai kha cu a nem deuh nan, Juvenal le pawl ih deusiah bezai cu a khoh, a hram hruthro ti theih a si. San sia ih minung rak si man ah kan ti ke!

Latin Calai Romual III (Mi Ropi Virgil)

Bung III

Mi Ropi Virgil

Roman miphun pawl komkhawm aw in, ram pakhat an din ngah tikah phunhnamveinak le ramveinak an nei thuk deuhdeuh. Curuangah an nunphung le calai khal Greek nunphung le calai vekih ropi le hngetkhoh ding in an zuam. Greek nunphung le calai densen in Roman nunphung le calai an sersuak. Biazai relbawldan ah Homer ih Epic bezai kalhmang an uar, an cawng. Virgil suah hlan kum za hrawng ah Roman bezaipu Ennius in Greek biazai kalhmang thawn Latin biazai a rak phuah.

Asinan Ennius san ah Roman pawl ih phunhnamveinak thinlung a hngelhnget hrih lo. Roman miphun calai ti ih rel ding tlak um ding khop in ttong hman mi ah an lung a rual ngaingai hrih lo. Virgil ih san a rung thlen tik lawng ah Roman calai khawngkham a rung sawhhnget aw (John Macy). Greek bezaipu Homer in a rak tuh mi cinung ruangah Virgil hin Latin Epic bezai turu zet a sualsuak. Greek pawl hrangih Homer a sunlawi tlukin Roman pawl hrangah Virgil a sunglawi ve. Roman pawl ih Homer kan ti pei cu.

Virgil hi saklam Italy ah a suak. A nauhak lai ah ram uknak lam ih tel ban ve ding in fimthiamnak tthate’n a zir. Asinan a harhdamnak tthat lo ruangih tlawnginn ihsin a suah tikah, a pai’ umnak khawte ah tlung in a pa thawn lo hna an ttuan. Lo hnattuan phah in, hmaisa lam ah, Greek bezaipu Theocritus ih tuukhal pawl thuhla bezai pawl cawng in thingtlang khawte lam thuhla bezai a phuah. Lehhnu lam khal ah Greek bezaipu Hesiod dungzul in leilet pawl thuhla bezai a phuah. Himi a bezai pawl ruangah a hmin khal a thang zet.

Virgil ih bezai pawl hi Greek biazai sirhsan ih ngan mi sihmansehla a bezai sungah Virgil in Italy khawte nun a ngainatnak, khuarelthil (nature) a tlaihsannak pawl a langfiang zet ih, Italy rim le Italy zilthli a keng tel ttha zet ti a si. Italy thluatlang umtudan pawl bezai thawi’ ceibawl le pholangh lam ah Virgil hnakih thiam an um hrih lo ti hman in an rel ttheu. Himi bezai pawl ruangah Latin ttong hmang nawn lo Italian pawl khal in Virgil hi an phunhnam huap bezaipu (national poet) ah an pom (Mya Than Tint).

Himi bezaibu sungah thuanthu danglam, maksak deuh pakhat a um. A thuanthu remkhawmawk dan a tluantling lo zet nan calai sanphung ah hmun thupi zet a run co. A thuanthu cu zoi’ ngaihsak le sunsak tong lo ih rung suak nauhak pakhat, a hung upat tikah leitlun pumpi hrangih remdaihnak thlentertu ih a hung can thuhla a si. Himi ruangah Khristian khawvel cun Virgil hi Jesuh Khrih thuhla rak phuangciatu profet pakhat ah ret ve in sunsak an hlawhter phah (Ibid). Jesuh Khrih thuhla phuangciatu ti ding awm zet cu a si ve.

Asinan Virgil ih kutsuak calai ih hminthangbik le thupibik cu Homer ih bezai sirhsan ih a nganmi Epic bezai Aeneid a si. Himi Epic bezai hi kum hra sung hrawng a ngan. BC 19 ah a ttheh. Asinan a ngan cia mi a lungkim tawk lo ruangah Aeneid bezai sungih tel mi hmun le ram pawl ah amah rori va feh in, a bezai cu culmam (mawiter sinsin) a tum. Cumi tumtah in khual a tlawnnak ih Athens khawpi a thlen tikah siangpahrang Augustus thawn an hmu aw ih an nel aw vivo.

Augustus thawn Rome khawpi pan in an ra tlung. Italy an ra thlen zawng ah nat in a tlakbuak ih a thi. A ruak cu Naple (Napole) khawpi ah an phum. A thih hlan ah, a duh vek ih a culmam man lo ruangah, Aeneid bezai cu meisa ih run ur ding in cop le cop ah a cah leuhleuh. Asinan Augustus khal calai ngainatu a si ve ruangah Aeneid bezai cu himte’n a kilkhawiter ih neta lam ah cabu in an run suah. Bezai dang a phuah mi lawng hman ih hminthang zo a si phah thawn, Aeneid bezai a rung suah tik ahcun Virgil cu Roman pawl ih bezaipu ropibik dinhmun ah a kai so (Hornstein, Percy and Brown).  Cu lawng si lo’n, leitlun calai kutsuak hminthangbik pawl cazin sungah Aeneid a rung tel ban ruangah, leitlunhuap bezaipu ropi paruk hrawng lakah Virgil ih hmin a tel ban ve.

Aeneid bezai cu Homer ih Iliad le Odessey bezai ih peh a si. Asinan sanphung ngaingai si lo in thuanthu roling rim a nam deuh. Hmansehla Italy thlanglam ih um Greek miphun pawl cun Aeneid sungih tel mi thilthleng pawl hi Troy khawpi sanphung pehzomnak ngaingai ah an pom.

Aeneid sungih a cangtupa cu Aeneas a si. Aeneas hi Troy Siangpahrang fapa pakhat le khuavang pathiannu (Mawinak Lasi) Venus tei’ fapa a si. Spartan pawl in Troy khawpi an siatsuah tikah Aeneas in ral lakih a thi lo mi Troy khaw mipi umsun pawl a sawmkhawm ih Italy tikulh ah long thawn an feh. An tlawnsuah hlan ah Aeneas ih nupi a thi. Lamlak ah a pa a thi lala. Cuihnu ah khuavang pathiannu Juno in thlipi thawn Aeneas a hnoksak. Asinan Carthage khawpi an thlen tikah an singpahrangnu Dido in a rak humhim; a rak mikhual hai. Dido in Aeneas a ngaizawng ih a duhtuk ruangah a siangpahrang ttuanvo bahlah zelzel tiang in a um. Cuti cingin Aeneas in a fehliam san thotho tikah Dido cu amah la mah a that aw.

 

Italy tipikap an thlen tikah Aeneas cu polnu pakhat ih bomnak in mithi khua ah a feh ih a pa thawn an tong aw. A pa in lehhnu ih rung dingsuak lai ding mi Roman miphun thuhla rak simsung cia phah in, a fapa cu nun a rak sim. Aeneas cu mithi khua ihsi a ra tlun hnu ah Latium ram ih Latinus siangpahrang le a fanu Lavinia a va tong. Siangpahrang Latinus in a fanu Lavinia le Aeneas neih-awkter a tum tikah, a hlan ih Lavinia rak beisei ve tu Rutulians miphun siangpahrang Turnus in Aeneas a do. Asinan Aeneas in a neh ih Lavinia cu a tthi ngah. A uk mi ram khal a nupi ih hmin zul in Lavinium tiah hmin a sak. Roman ram run dintu tiih an simsinawk ttheu mi Romulus le Remus faphir unau hi Aeneas ih tefa an si. Hihi Aeneid bezai ih thutlangpi a si.

Europe khawmual le nitlaklam ram dangdang calai ah Latin calai hi a huham a darh kau zet. Hiti a sinak khal Virgil ih ruangah a si phah. English bezaipu le calai minung pawl lephei cun Virgil hi an uar zet ih a kutsuak calai khal an ttong in an let, a bezai sirhsan in bezai dang an phuah, tivek in an sunsak thei ngaingai. Greek calai vekih an calai ropitter duhtu Roman pawl ih thuanthucawn  calai cu a dinhmun a ttha lemlo nan an bezai cu Virgil ih zarah a thleng sang ve nasa a si.