"Lai" Timi Zirhliahnak

“Lai” Timi Zirhliahnak

“Lai” timi ttongfang hi hmun tampi ah kan hmang ih, hrin le hnam hmin ah a hmangtu khal kan um. Laimi,, Lairam, Lai rawl, Lai ttong, Lai vok, Lai ar tivek in a phunphun ah kan hmang.

Kan nauhak lai ih Chin Casiar Cabu ahcun Lailun ihsin a karhzai mi hrinhnam pawl khi Lai an ti aw ti a si. Asile “Lailun” ti hi zo in a hmin a sak? Lailun ih thlengtu kan pu le pawl an si a zum um. Ziangahtile minung um hlan ah, hmun le ram in hmin a nei thei lo. Curuangah “Lailun” ihsi karhzai kan si ruangah “Lai” ti’n kan ko aw si lo in “Lai” timi hi kan ttong bulhram ih a rak um hrimhrim ruangah “Lailun” timi hmin hi a ra suak a si sawn ding.

Asile “Lai” timi ttongfang ih tican hi ziang a si pei? Tui ttum ah sullamphung (semantics) lam in kan thlir pei. Sullamphung timi cu ttong ih a tican kha dengfeltei’ zirhliahnak (the scientific study of meaning) a si. Mipi zaran khal ih theih theih ding in, zirnak ttongfang telh lo in tluangtlamte’n kan tarlang pei.

“Lai” timi ttongfang kan hmannak tthenkhat cu a hnuailam vekin an si.

“Lai” na hlum maw?
(Kan/nan khua ah na um maw?)

“Lai” thah a ttha lo.
(Mai’ khua le ram minung/ral a si lo mi thah a ttha lo.)

“Sungkhat laina”
(Kan thisen zompi minung)

“Lailungrawn”
(Kan khua le ram)

“Laicin sempi”
(Kan sungkhat khawpi unau)

“Tluang le Lai”
(Khaw dang le kanmai’ khua)

A dang khal an um ding nan hi zat in kan sim duh mi a fiang ko ding.

A tlun ih “Lai” ttongfang paruk kan zoh tikah “Lai” timi cun “keimah, kanmah, kanmai’ ta” timi an kawhhmuh ti a fiang zet. “Keimai ta, kanmai ta, keimah ih, kanmah ih” timi ttongfang pawl thawn an umnak zawn thlengawkter theih an si ti a lang.

Curuangah “Laimi” timi cu “kanmai’ miphun, kanmai’ khua le ram minung” timi a kawhhmuh kan ti thei ding. Cuti’n, “Lai rawl” (kanmai’ miphun ih ei mi rawl), voksa Lai suan (kanmai’ miphun ih rawl suan dan thawn suan mi voksa), Laitlang (kanmai’ miphun ih umnak tlang, kanmai’ ram a si mi tlang), Lairawn (kanmai miphun umnak phairawn, kanmai’ ta a si mi phairawn), Lai ttong (kanmai’ miphun ih ttong, kanmai ta a si mi ttong) tivek in a feh vivo.

Himi hi sullamphung mit ih “Lai” timi zirhliahnak a si ih “Lai” timi hrinhnam hmin ‘code’ ah a neitu, “Lai” timi hi miphun huap hmin a si le si lo tivek thawn a pehpar lo. “Lai” timi ttongfang ih a sullam rori lawng tarlangnak a si.

Chin Cafang le Roman Cafang Thuhla

Chin Cafang le Roman Cafang Thuhla

Roman lole Latin Cafang hi leitlun ah cangan kalhmang (writing system) ih an hman tam bik mi cafang a si. A tir ih Roman Cafang hmanglotu Hindi, Urdu le Somali ttong tivek khal in kap khat ih hman mi cangan kalhmang (alternative writing system) ah an hmang fawn.

Roman Cafang hi nitlaklam Greek cafang ihsin a ra hersuak mi a si. Etruscan miphun pawl in Greek cafang an pukcawi mi kha, Roman pawl in an run tthansohter. A rung her vivo tikah a tir ih cafang thleng aw khal an um ih, a hlo mi cafang tthenkhat khal an um.

Roman pawl ih an rak hman mi cafang pawl cu a hnuailam vekin an si:
A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X, Y, Z
(English le Chin ca ih kan hman mi J, U le W an tel lo)

Roman cafang a hmangtu ttong hmuahhmuah deuhthaw in "diacritics" an hmang. "Diacritics" timi cu cafang tlun lole hnuai ah, aw sang/aw niam langtertu ih hman mi hminsinnak khi an si. Ttong picang lakah, Roman cafang hmang cing ih "diacritics" hmanglotu hi English lawng a si.

Kan Chin ttong kan ngan tik khal ah "diacritics" kan hmang tuk lemlo. Mi tthenkhat in an hmang nan, hmang lo khal in siar a theih zet thotho ruangah, kan hmang lar lemlo a si thei.

Ttong tthenkhat cun Roman cafang kha sirhsan ah hmang in cafang danglam deuh an nei hai. Cuvek cafang danglam tthenkhat cu ă, â, á, é, í, î, ó, ẹ, ị, ọ, ụ, ã, ả, ẻ, ỉ, ỏ, ủ, ñ, č, ď, ě, í, ň, ř, š, ș, ť, ț, ú, ů, ž le đ tivek pawl an si. Kan Chin ca khal ah "T tawcuk nei" kan hmang ve. Roman cafang 'T' kha sirhsan ah hmang in, ca in tuahsaktu J. H. Cope in, kan ttong thawn a mil aw ding mi cafang danglam in rak tuahsak tinak a si.

Leitlun santiluan dawi zamrang thei deuh duh ruangah, a tir ah Roman cafang hmang lo cing in, Roman cafang run hmangsaltu ttong tampi an um. Soviet Dingkhawmram kuai hnu, le Leitlun Ralbuai Ttum Hnihnak hnu ah ttong tampi cun an ca kha Roman cafang ah an thleng.

Latin cafang a hmanglotu ttong pakhat ih awsuah kha Latin cafang thawn kan ngan tikah "Romanization" kan tuah tinak a si. Tthimnak ah Kawl pawl hi Roman cafang an hmang lo nan, vei tampi cu Roman cafang hmang in an ttong an ngan ttheu. Khami kha "Romanization" an tuah tinak a si.

Chin ca cu Roman Cafang hmang cia ih ngan a si ruangah "Romanization" tuah a ttul lo ti theih a si. "T tawcuk" hmannak ding ah "Tt/tt, tr" tivek ih kan tuah mi hi cu buainak tenau zet ah ruat theih a si.