I-cia-kui

I-cia-kui Thuanthu

Hlan lai, Tuluk ram ih Song Hrin-Kumpiram (Song Dynasty, 96) san ah Ralbawi hminthang zet Yue Fei timi a rak um. Song Kumpi (Emperor) hrangih a rinumnak le an doral ram pawl lak ihsin an ram vei tampi a humhim ruangah mipi in an duh ngaingai. A hleice in an ral tum bik cu Jin Hrin-Kumpiram a si.

Cumi can ah an ram ih Tlangbawi Hotu (Prime Minister) cu Qin Qui a si ih, a nupi cu Wang a si. Qin Qui tei’ nupa cun mipi le Kumpi ih duh co zet Ralbawi Yue Fei cu an thik tuk lawmam. Curuangah Jin Hrin-Kumpiram thawn a thupte’n an ttangkop ih, Yue Fei cu misual ah puh in an kaih.

Cutikah mipi cu an thin a heng ngaingai. Asinan ti thei mi zianghman an nei fawn lo. Asinan sang zuartu mi pahnih in an lungawilonak langter ding in an tawlrel. Sang tuahtu pakhat in sangvut thawn Qin Qui le a nupi Wang hmuihmel pu in milem pahnih a tuah. Cumi cu sang kiautu in an pahnih ih a kopawkter hnu ah siti sa zet sungah a thlak.

Cui’ milem pahnih kop sang a hmin zawng ah sang zuartu pahnih cun an kiangkap lamzin ih veivak pawl cu an sang kiau mi ra zoh ding in an sawm hai. Mipi pawl in siti sungih milem pahnih kop aw sang an hmuh tikah, “You Zha Gui!” tiah hmin an pe. A tican cu “Kiau ro mi thlahrang” tican a si ih, Tuluk ttong ah ‘Qui’ le ‘Gui’ ih awsuah a bangawk fawn ruangah Qin Qui tei’ nupa deusawhnak khal ah a remcang zet.

Cumi can ciah ah Qin Qui cu kumpi hnenih feh ding in cui lamzin a rak zawh ih, ei theih ih tuah mi a hmuihmel a hmuh tikah a thin a heng ngaingai. Cui’ sapbai ah, mi pahnih in milem kiau mi cu an ei ih a thawtzia mipi hnenah an sim bet. Cumi cun Qin Qui cu a thin a hengter sinsin.

Sang zuartu pahnih cun “You Zha Gui” cu an tuah sunzom ih dawrtu an ngah ngaingai. Leitu an ngah tuk lawmam ruangah minung hmuihmel pu ding khal in an tuah man nawn lo ih, Qin Qui tei’ nupa aiawhtu ti’n sang tluan hnih kom kiau mi an run tuah vivo.

Cui sang kiau cu Tuluk ram khawpi dangdang khal ah a darh vivo ih, a netnak ahcun ‘you tiao’ (kiau ro mi sangzawl) tiah an run ko ta.

Hram: www.sh-streetfood.org, https://m.facebook.com/doughculture/posts/5502827650071544

Hnaset Pali

Hnaset Pali

Vei khat lai ahhin phungki tlawng pakhat ah zirlai phungki nauhak hnaset pakhat a rak um. Ni khat cu phungki hotu in, “Khaw sung ah va feh awla, kuhsi mallai va dil aw,” tiah a fial. Phungki nauhak hnaset cun rawl hrangih ‘sauce’ mallai dilter ah a ruat.

Phungki nauhak cu khaw sung ah a va feh ih, an inn hmai ah thiam a rak tah rerotu nunau nauhak hnaset pakhat a va hmu. Phungki nauhak cun, “Nunau, zangfahte’n phungki tlawng hrangah ‘sauce’ in hlu hram aw,” tiah a dil.

Nunau nauhak cun, “Ka tah mi puan cu za thum le pia kulhluan nga man a si,” tiah a sawn.

Phungki nauhak cun, “I hmaisong duh hlah. Na buai tuk ahcun, keimahte’n ka rak la mai ding,” a ti. Cuti’n coka ah a lut ih bel sungih ‘sauce’ mallai a lak hnu ah, phungki tlawng ah a tlung.

Cumi a hmuh tikah nunau nauhak cu thil a sawp rerotu a nui’ hnenah a va tlan. Cule, “Ka nu, ka nu, zangfahte’n phungki hotu hnenah va feh awla, zirlai tlawngta huatsuak thuhla va theihter aw. A ra ih ka tah mi puan man i ra sut hnu ah, coka ah a lut thutthi ih ‘sauce’ mallai a tlanpi,” tiah a va sim.

A hna a set ve thotho mi a nu cun, “Nauhak tete ih na va mumal lo ve! Pasal nei ding ah na nauhak tuk lai. Na kum a kim tikah pasal cu ka lo hawl sak leh ding,” a rak ti. Nunau nauhak cu a thiamtahnak ah a kir sal ih, a nu cun thil a run sawp.

A nu cun tawkfang sung ngunngaih zet ih a ruat hnu ah, cui’ thuhla cu thil thupi a si ruangah a pasal sim a ttul in a thei. Curuangah bawm a tah rerotu a pasal hnenah a va tlan ih, “Papi, Papi, kan fanu in thu ttha lo a ruat. Nauhak ciaplap si cing in pasal neih a tum. Na thawi a ttul pang ding ti ka phang,” a va ti.

A hna a set ve thotho mi a pasal cun, hni siamsi in a rak zoh ih, “I el rero duh hlah. Na hmuhdan a dik lo sawn sokhaw. Fang hriknak kho pawl cu a bial an si thluh. Fang retnak bawm lawng si lawm kil li nei ih an tah ttheu,” tiah a rak sawn.

Hram: Maung Htin Aung ih “The Four Deaf People.”

Pawlsawm Thiam Pa

Pawlsawm Thiam Pa

Vei khat ah ram pakhat ih ramkulh pakhat uktu (governor) pakhat a rak um. Ramkulh uktu cun hrilawknak um lai ih mipi hnenah a rak pek mi thutiam pawl a tak in a tuah lo. Pawlsawmnak ah ttongkam tthattha hmang in, mipi hrangih ziangtinkim tuahsak ding vekin a rel nan, a hung tlin taktak cin ahcun zianghman a tuah sak nawn lo.

Ni khat cu a thih ni a kim ih zamual a liam.

A thlarau cu vancungmi pawl in an hruai. Hremhmun le vanram na duhduh na hril thei, tiah an sim. A hliakhlainak ding ah hremhmun ah ni khat, vanram ah ni khat, um theinak can khal an pe.

Ni khatnak ahcun hremhmun ah cet-kailawn (elevator) thawn an vun hruai suk. Cet-kailawn an vun on vete'n a hring dildel mi golf bualrawn, le golf thawi ttheh hnu ah ei le in phah ih cawlhnak ding rawldawr vek pakhat a hmu cih.

A mak hleice mi cu ramkulh dangdang uktu tthenkhat khal an rak thleng zo ih, amah an ra hmuak hai. Cutin, an zate'n hlanlai thuhla rel phah, golf thawi phah, in phah ei phah in an nuam aw zet. Ni khat a cem tikah an nomnak pawl feh san a ttul. Cutin cet-kailawn ah a lut. A rualpi pawl in an ra thlah hai. Asinan an lu an thing phah rero.

A thaisun ahcun vanram hliakhlai ding in a pok. Vanram a hung thlen tikah a hmeltheih khal pakhat hman a hmu lo. Asinan a mawi zet mi khawdur le cumci lakih ra thang mi awnmawi ngai nuam riahro zet ngai phah in, ni khat a hmang thluh ih tlun a cu lala.

Cutin hremhmun le vanram hril ding can a ra thleng. Vanram cu a hahdam in a dai riahri ko. Asinan a nuam lo. Rualpi khal an um lo. Hremhmun cu a nuam. Hremhmun Bawipa Satan khal a hmin ah Hremhmun Bawipa an ti men, kom a nuam in nel a um zet. Curuangah hremhmun ah ka feh ding tiah a sim. Curuangah a thaisun ah hremhmun ah an kuat.

Hremhmun ah cet-kailawn thawn a vung ttum. Cet-kailawn an on vetei' a hmuh mi a rualpi pawl cu a zum hman a zum thei lo. Hnipuan ttet hniaphniap hruh in an hmuh mi tapoh eitu, vuak le hrem tuar rero tu, a rualpi pawl a hmu. Hremhmun Bawipa khal in cet-kailawn ihsin tenrennak tel lo'n a ra dirhsuak hlukhli.

"Aizelaw, ziangtin si thlang? Ziangah tihnisun thawn a bang aw nawn lo?" tiah thinphang zet in a sut.

Cutikah Hremhmun Bawipa in, "Khami ni kha cu hremhmun ih na rat duhnak ding ah pawl kan lo sawm mi a si kha," tiah a sawn.

Bulhram: Lu Pein (Yoyarlay) ih ngan mi sirhsan in malte herhawi mi a si.

Rualpi Tthabik

Rualpi Tthabik

Nelrawn ah rualpi pahnih khual an tlawng tlang. An feh phah ah thuhla pakhat an elbuai aw. Pakhat sawn cu a thin a heng ih, a rualpi ih biang ah a beng. 

Beng a tuartu cun na a ti zet nan zianghman ttong lo in, vunnel parah “Tuini ah ka rualpi tthabik in ka biang ah i beng,” timi a ngan. 

Oasis pakhat an hawlhmuh thei tiang in an feh. Oasis an ton tikah tidai bual an tum. Beng a tuartu cu cirh sungih a vung lut tikah ciarbek lakah a tang ih a pil zik cuahco. Culai ah a rualpi cun a runsuak. Runsuah mi cu a hung harhfim tikah lungto pakhat parah, “Tuini ah ka rualpi tthabik in ka nunnak i runsuak,” timi a ngan. 

A bengtu le runsuaktu rualpi cun, “Ka lo beng hnu ahcun vunnel parah ca na ngan, asinan tu ahcun lungto parah na ngan, ziangruangah?” tiah a sut. A rualpi cun, “Mi pakhatkhat in in natter tikah ngaidamnak zilthli in a hran hloh theinak hmun vunnel parah kan ngan a ttha. Asinan mi pakhatkhat in kan hrangih thil ttha a tuah tikah, thli in a hran malh theilonak lungto parah cafang kan kher a ttha,” tiah a sawn. 

Zirhmi: Na nun ih na neih mi thilri pawl hnak in, na nun ih na neih mi minung pawl kha sunsak sawn aw.

Rukru Fimvar

Rukru Fimvar

Deven cu rukru fimvar a si. Mi lian pawl ih thil a ru ih mi dam lo le rethei pawl a pe ttheu. Rukru dang pawl in an thik zet. Curuangah Deven harsatnak tonter dan ding an ruahman. Siangpahrang ih zan-hruh hnipuan ru ngamtu zo a si, timi ah zuam aw ding in an ngiar.

Deven cun an ngiarnak cu a cohlang. Cuti’n siangpahrang ih zan-hruh hnipuan ruk dan ding a tawlrel. Nasa zet ih a ruat hnu ah a tuah dan ding a thei ngah.

Siangpahrang ih inn ah a va feh. Siangpahrang cu a rak itthat lai ti a hmu. Sihhngir (sihte sen) retnak palang a ong ih ihkhun parah sihhngir pawl cu a thlah. Sihhngir in siangpahrang cu an keu ciamco ruangah bawmtu ding a ko. A siahhlawh pawl an rung tlan lut lohli. Sihhngir hawl vek in an um aw ter. Deven cun siangpahrang ih zan-hruh hnipuan cu a hlit sak ih, a tlansuak. A ru thei ti an hmuh tikah rukru dang cu an mang a bang thluh.

Curuangah Deven cu an hruaitu ah an tuah.

Hram: Clever Thief

www.english-for-students.com

A Fim Uihli Tilper

A Fim Uihli Tilper

Kumpi (Emperor) Akbar cu a khawnbawl pawl thupolh mak zetzet a sut ttheu. Vei tampi cu thusuhnak danglam le harsa zetzet a sut. A sut mi thuhla pawl sang thluh thei ding cun fimvar zet a ttul.

Vei khat cu thusuhnak danglam pakhat a sut. A khawnbawl pawl cu a thusuhnak ruangah an lung hmuah a aa thluh.

Kumpi Akbar cun a khawnbawl pawl cu pakhat hnu pakhat a zoh. An zate’n a sannak ding ruat in an lu an kun ngiaungiau thluh. Culai ah Birbal a rung lut. Birbal cu siangpahrang ih um dan kai thiam zet a si ruangah an boruak cu a kaingah cih. “A sannak ding ka polsuah theinak ding ah thupolh cu in sim thei pei maw?” tiah a dil.

Kumpi Akbar cun, “Kan khawlipi sung ahhin tlangak paziat an um?” tiah a sut.

Cutikah malte hman ruat buai lo in Birbal cun, “Tlangak thawng nga le za nga le sawmriat le pakua an um, Kumpi bawipa,” tiah a sawn lohli.

“Ziangtin a dikzia na langter thei ding?’ tiah Kumpi Akbar cun a sut sal.

Birbal cun, “Na milai pawl thawn va siar uh, bawipa. Cumi hnakih tamsawn nan hmu asile an sungkhat pawl ra tlawngtu an um tinak a si ding. Cumi hnakih malsawn nan hmu asile an sungkhat pawl hmun dang ih va tlawngtu an um tinak a si ding,” tiah a sawn.

Birbal ih fimvarnak ruangah Kumpi Akbar cu a lung a awi zet.  

Sirhsan: A Wise Counting

www.english-for-students.com

Ramsa Tlawnginn

Ramsa Tlawnginn

Vei khat lai ahhin ramsa pawl in 'leitlun thar' ih buainak um mi pawl hmaton thei ding in thil ropi pakhatkhat tuah ding ah thutluknak an tuah. Cutin, tlawnginn pakhat an din. Tlan, kaisoh, tileuh, le zuan tivek cangvaihnak pawl a tel mi zirlaibu pakhat an tuah. An zirlaibu herhawi olsam ding in ramsa hmuahhmuah in subject zate'n an zir thluh.

Rampai cu tileuh ahcun a thiam cungcuang zet. A zirhtu hnak in a thiam sawn. Asinan zuan ahcun exam a ong fangfang ih, tlan ahcun a nasa lo zet fawn. A tlan cak thei lo tuk ruangah tlawng ttum hnu khal ah a zir peh bet a ttul ih, tlan cinh thei ding in tileuh khal a cawlhsan lawk a ttul phah. Tlan a cinh ciamco ruangah a netnak ahcun a kezung pehzom aw pawl bese zet in an tlek ih, tileuh khal ah mi zaran tluk lawng ah a cang. Asinan mi zaran cu tlawnginn ah cohlan an si ruangah, midang cun an thinphanpi lo. Amah rampai lawng a thin a har men.

Sabek cu tlan ahcun an class ah a thiambik a si. Asinan tileuh lam ah a tlaksam tuk ruangah a ning a zak thei zet. Thiahlei khal kaisoh lam ahcun a thiam cungcuang zet. Asinan zuan an zir ttum ah an zirhtu in thingkung zim ihsin si lo in, leilung ihsi zuang thok ding ih a fial tikah tingaihnak a thei nawn lo. Zuang ding ih a zuam nasat tuk luarkai ruangah a ke a tuahmawh aw ih kaisoh ah C le tlan ah D lawng a ngah phah riangri.  Muvanlai cu tlawngta buaithlak zet a si ih, nasate'n nunsim a tong. Kaisoh an zir ttum ah midang hmuahhmuah thingkung zim a thlen khelh thluh. Asinan cutawk thleng thei ding in, amai' duhdan kalhmang hman siang ding in a ttang eu-eu.

Kum a cem tikah mi cungcuang ngarul cu hmat tambik ngah in tlawng ttheh puai ih thusimtu ah hril a si. Ziangahtile tileuh a thiam zet ih hlei  ah, a tlan thei fawn, malte a zuang thei ih a kaiso thei fawn. Curuangah zemrual hmat ah a sangbik.

Sakta Amerika ih zinghnam tum ci pawl (prairie dogs) pawl cu tlawng an kai duh lo. Tlawnginn ukhruaitu in zirlaibu ih khur laih le kua vir an telh lo ruangah siahkhon zung hotu an va to. Annih cun an fa le pawl zirhtu ding ah vawrvok an ruai ih, neta ahcun groundhog pawl le zupi ci khat pawl thawn bulpak tlawng hlawhtling zet nei thei ding in tlawnginn an din thok.

Himi thuanthufim hin zirh duh a nei maw?

Hram: Chicken Soup for the Soul ih George H. Reavis ngan mi "Animal School" Chin mi thawn mil deuh ding ih lehher mi a si.