Fakselnak Zalam Tluan (5)

Mipi Zaran Hrangah:
Fakselnak Zalam Tluan (5)

5. Hmantheih Fakselnak (Practical Criticism)

Thil pakhatkhat kha a tak ih tuahttuan theih a si maw, a tak ih cang thei mi a si maw, timi thlirnak thawn fakselnak an tuah mi khi "Hmantheih Fakselnak" a si. Tuahttuan mi pakhat kha a tak ih tuah theih a si lo thu, asilole, cutin khatin tuah sehla a tthat sawn ding thu a rel ttheu. A tumtah mi cu hman ttangkai theih taktak mi ruahnak le tuahttuannak phosuah ding kha a si.

Vei tampi ah, "Theory zawng ahcun a ttha ko nan, a tak ah hman a theih lo ding," tivek in kan ttong ttheu. Khatlam ah, theory zawng ih ttha hran lo khal kha, a tak ih tuahttuannak ah an rak tthat can a um fawn. Theory thlirnak in a cang thei lo timi hman kha a tak ah a cang thei mi an um ttheu.

"Hmantheih Fakselnak" ahcun ziangruangah a dik lo, asilole, cuti'n tuah sehla a ttha sawn ding, timi kha tontehnak (experience) thawn an simfiang tlangpi. Tthimnak ah, an don rero lai mi lilawn pakhat cu a ttha ko nan, a hmunhma ruangah a siat sal mai ding si bang sehla. Cumi kha, khavek in kan rak tuah zo nan a siat sal mai, hitawk hmun ahcun cuvek khavek ih tuah a ttul, tiah mi pakhat in a sim asile "hmantheih fakselnak" a tuah tinak a si.

"Hmantheih Fakselnak" hi pawlkom kaihhruaiawknak khal ah a thupi zet. Lairelnak ih mi pakhat in ruahnak pakhat a rel tikah, a tak ih hman theih a si maw timi ruat a ttul ttheu. A thuhla a ttha zet nan, a tak ih hman theih a si lo ahcun, ziangtivek in kan her danglam ding tivek ruat tengteng a ttul.

Khatlam ah, "Hmantheih Fakselnak" hi a tak ih tuahttuan duhtu minung pawl hnen lawng ah hmual a nei. A thuhla (theory) lawng ngai poimawh ih, a taktak ih hman a theih lo khalle poi ti cuanglotu pawl karlak ahcun a tthahnem lo.

Nangmah in "Hmantheih Fakselnak" na tuah ih hmual a neih tthat na duh asile, nangmai' tonteh cia mi thuhla kha tahtthimnak ah hmang in, thuron va pe ttheu aw. Ziangahtile, a tak ih tontehnak rak neitu pawl hi "hmantheih fakselnak" tuahtu ah an ttha cuang. Hman theih taktak mi ruahnak (thuron) timi cu a tuahttuan dahtu, a tong dahtu in an theihfiang bik ruangah a si.

Fakselnak Zalam Tluan (4)

Mipi Zaran Hrangah:
Fakselnak Zalam Tluan (4)

4. Namthlak Fakselnak (Negative Criticism)

Dokalh ding hrimhrim tumtah mi va faksel khi "Namthlak Fakselnak" a si. Himi fakselnak ih tumtah mi umsun cu a dik lo thu, a tthat lo thu, dodal theih a si thu, thangsiat thlak a si thu tivek phorhsuah le tarlang ding lawng kha a si. Thil pakhatkhat kha a can thei lo thu simaw, lungkimpi theih a si lo thu simaw, a tarlang tlangpi. Thil pakhatkhat ih tlaksamnak zawn vial a buaipi ttheu.

"Namthlak Fakselnak" hi bulpak dodalnak tiah a simtu khal an um. Bulpak dodalnak kha a tumtah mi a si lo hman ah, thil pakhat ih a tlaksamnak hlir a tarlang ttheu ruangah, a tuahtu kha lo theih lo in a mualphoh ah a cang ttheu ih, dodalnak rong a kai cih ttheu ruang khal ah a si.

"Namthlak Fakselnak" ahhin faksel a tuartu in bulpak hmuhsuamawknak le mualphohawknak ih an ruat asile buainak nasa zet a suak thei. Tthimnak ah, fakselnak cahram pakhat ah mualphohawknak ti ih ruat theih mi ttongkam a tam zet ih, mi tampi hnenah a thlen fawn ahcun, cozah zung ih hekawknak tivek tiang a suak thei. Ziangahtile hivek fakselnak hi a darh cak cuang. Fakselnak cahram pakhat ih "namthlak fakselnak" ttongkam malte um mi cu mi tampi in an tuar thei ko nan, ttongkam tampi a um ahcun tuar a har ttheu.

"Namthlak Fakselnak" ih tthatlonak cu mipi hnenah "ziang an tuah thei, ziangtin tuah a ttha" timi sim lo in "an tuah thei lo mi, an tuah lo ding mi, an pitlinter thei lo mi" ziangvek an si timi lawng a tarlang ttheu mi hi a si. Faksel tuartu kha "somso" lo in a "namthla."

Khatlam ah, mipi siatsuah thei ding mi tuahttuannak tivek cawlter ding in "namthlak fakselnak" hi tuah a ttul can vei hnihkhat cu a um ttheu. Tthimnak ah, buainak pakhat a suak ih mi tampi an siatsuah aw ding a si ahcun, buainak tuahtu kha cawl ding ko ih "namthlak fakselnak" tuah a ttul can a um thei. Asinan himi khal hi misenpi tthatnak ding hrang lawng ah a si ih, buainak a reh hnu tiang ih hman vivo ding a si hran lo.

Cun, a ttha bet thei nawn lo ding mi, bikhiah rikham a thleng zo mi tthansohnak pakhatkhat tivek thu ah, a vawrtawp a thlen zo thu sim in, tthatsoh bet a theih nawn lo thu kha tarlang a ttha. Himi hi "namthlak fakselnak" ih tthatnak pakhat a si.

Nangmah in "namthlak fakselnak" na tuar tikah ziangtin na let ding? Hivek fakselnak hi a darh cak zet ih, elawknak le buainak a suah bet tikah, a darh cak sinsin. Curuangah mi tampi cun hivek fakselnak hi sawn lo in daite'n an um san men ttheu. Cutikah a fakseltu kha a hlawhtling lo ah a cang sawn riangri.

Neta ah "Practical Criticism" a ra ding.

Fakselnak Zalam Tluan (3)

Mipi Zaran Hrangah:
Fakselnak Zalam Tluan (3)

3. Tundin Fakselnak (Positive Criticism)

"Tundin Fakselnak" cun ngaihthah a tuar mi, cohlan a tong lo mi, asilole hmuhsuah a si lo mi tthatnak tivek kha phorhsuah a tum. Thil pakhatkhat kha misenpi in a selam hlir ih an hmuh tikah, a tthatnak an hmu nawn lo thei. Cutikah misenpi in a tthatnak an hmuh theinak ding ah tarlang a ttul can a um ttheu.

Tthimnak ah, khaw hnar ih a um mi cirh ruangah lamzin a bek ringring ih misenpi cu cirh parah an phunciar ringring. Cirh thawn pehpar in a tthatnak an hmu lo. Cutikah mi pakhat in, "Himi cirh ruangah hrampi hring kan nei ringring ih kan rannung pawl hrangah rawl hawl kan zia-um phah," tiah a sim. Cumi ihsin mipi in cui' cirh cu a selam hlir in an thlir nawn lo asile, cumi kha "tundin fakselnak" a si.

Faksel a tuartu le fakselnak a rak siartu, ngaitu, theitu mipi in tthansohnak ih an hman thei ding khop ih a ttha mi fakselnak khal khi "tundin fakselnak" tiah an ko fawn. Tthimnak ah Oprah Winfrey in mino pakhat tonsuhnak (interview) a tuah tikah, ziangmi thiamtlinnak (quality) a nei timi kha phorhsuah a tum ttheu. Cumi a phorhsuah sak tikah a tonsuah mi mino cun amah le mah a hmusuak aw ih tthansohnak ah a hmang ttheu. Tonsuhnak program a rak zohtu mino lak khal ah a hlawkpitu an rak um ttheu fawn.

"Tundin Fakselnak" ih tumtah mi cu tuahttuannak hrangah a ttha sawn mi kalhmang tarlang ding, ruahnak ttha sawn phorhsuah ding, theihsuah a si lo mi thil ttha phorhsuah ding, tthansohnak hrangih a ttul mi tarlang ding tivek kha a si. A si lo bik in, hril ding dangdang tampi a um thu tal a tarlang ih, mah duh mi lamzin cio zawh thei ding in sangka a on sak.

Khatlam ah, "Tundin Fakselnak" hi mah le mah humhimawknak khal ah an hmang phah ttheu. Misenpi ih soiselnak thuhla ah, cuvek khavek ka si ko nan, cuvek khavek tthatnak le thiamnak tla ka nei ve, tivek lam in, misenpi ih an rak theih lo mi tthatnak tarlangawknak vek khi a si. Himi ciah hi cu thil ttha a suah thei vekin, porhawknak ih rak ruattu mipi an tam ahcun, thil ttha lo khal a suak thei ve.

Mi pakhat kha amah le mah hman a theihawk lo mi thiamtlinnak (quality) a nei maw timi va zoh in, na va phorhsuah sak thei ahcun "tundin fakselnak" ttha zet na tuah tinak a si. Cutikah mi ttangkai zet ah na cang. Cun, misenpi ih hmuh tthelh mi thil ttha na phorhsuak tikah, misenpi nun kaihruaitu ah na cang fawn. Curuangah "tundin fakselnak" hi hman ding ah a ttha mi fakselnak kalhmang pakhat a si.

Neta ah "Negative Criticism" a ra ding.

Fakselnak Zalam Tluan (2)

Mipi Zaran Hrangah,
"Falselnak Zalam Tluan (2)"

2. Siatsuah Fakselnak (Destructive Criticism)

Thil pakhatkhat kha a selam hlir ih va soisel, lak tlak lo lawlaw ko ih va simsiat tivek khi "siatsuah fakselnak" a si. Mi tampi cun "siatsuah fakselnak" hi thil nin-um, hrinhronak, thil dikdawh lo, tiah an ruat. Fakselnak timi ttongfang ih a tel mi thufang (morpheme) pahnih ("fak" le "soisel") ah "faknak" lam tel riai lo in "soiselnak" hlir a hman ruangah "fakselnak" timi ttongfang siatsuahtu khal a si.

"Siatsuah fakselnak" cun soisel lawng hman si lo in, can tampi ahcun, a tuahttuantu rori kha bulpak in an va do ttheu. A tuahttuantu mualphoter, ningzahter, tlaksiatter ding tiang in an dodal. A tthatlonak bik cu, ziangtin na tuah le a ttha ding timi thuron peknak a um lo bet mi kha a si. Curuangah "siatsuah fakselnak" hi mi tampi cun an hua zet. Midang ih sinak zahlotu, lainatnak neilotu, thinlung ttha lo neitu pawl ih tuah mi tiah an ruat.

"Siatsuah fakselnak" ttongkam tthenkhat:
1) Khami bak cu tuah thei mi na nei lo hrimhrim.
2) Na nuncan hi cu beidongza na si.
3) Midang na tluk thei thlawt lo a si hi.

A cancan ahcun fakseltu (critic) in bukawtonte'n thuhla fehpi thiam lo in a selam tam deuh ih a fehpi ruangah, amai' tumtah mi si lo hmansehla, "siatsuah fakselnak" tuahtu ah a cang ttheu fawn. Kap hnih ih thuhla thlir thiamlotu pawl in hivek hi an tuah tlangpi. Cun, thukam elawknak ih nehtu si duh ruangah a mawi hmang lo tiang ih thuhla reltu pawl khal khi "siatsuah fakselnak" tuahtu ah an cang ttheu. Nehawk duh ruangah, khatlam khatlam in "siatsuah fakselnak" veve an hman ruangih thuhla ttha a suak thei nawn lo mi khal a um ttheu fawn.

Leitlun ahhin "siatsuah fakselnak" in a siatsuah mi kan tamsawn men thei. A hleice in nu le pa tampi in an fanau pawl parah "siatsuah fakselnak" an tuah ruangih an dam sung in mah le mah zumngamawknak nei nawnlotu, senpi lakih tel ding ttihtu, zirnak ih thanaunak thinlung neitu, nuncan mawi thawn nung thei nawnlotu, ttihhrut lantatu, tivek minung an tampi. Zaran innsang ih tthangliantu nauhak 144 an zingzoinak ah 4% lawng in "siatsuah fakselnak" an ton lo thu an sim. Ziangahtile fanau pawl a hro ih hro, ttihtthaih, faknak lam um lo soiselnak hlir tuah ringring, mawhthluk ringring tivek pawl khal hi "siatsuah fakselnak" an si thotho ruangah a si.

Mi tthenkhat in "siatsuah fakselnak" (soiselnak hlir) lawng a phutu an um an ti ttheu. Cumi kha a dik lo. Duhsaknak le lainatnak a tel mi mit thawn zoh ahcun a sia hlir ih khat mi ngaingai hi an um lo ti theih a si.

Nangmah in "siatsuah fakselnak" na tuar tikah, tlaksiatnak ah hmang phah lo ding in ralring aw. Tuah ding ih ttha bik cu, na hnattuan kha hlawhtling ko ih tuah in, a lo soiseltu pawl an dik lo a si timi langter kha a si.

Fakselnak na tuah mi in na minungpi a siatsuah a si ahcun "siatsuah fakseltu" na si tinak a si. Curuangah mi siatsuahtu si na duh lo asile, mi na faksel zik tinte'n, ka fakselnak hin an nun a somdawl ding maw, a siatsuah ding, timi kha ruat ta ringring aw. Kan kam se tleuhnak ttongkam ruangah midang nun a siat thei timi khal theih a ttha.

Neta ah......... "Positive Criticism" a ra ding.

Fakselnak Zalam Tluan (1)

Mipi Zaran Hrangah,
"Fakselnak Zalam Tluan (1)"

Thuhmaihruai:
(Himi pehzom cahram hi mithiam (scholar) le fakselnaklam zir zotu pawl hrangah si lo in, fakselnaklam zirnak thawn a hla aw mi mipi zaran hrangah hmuitin a si ruangah, fakselnak kalhmang pakhat cio ih thuhla cipciar a tel lo ding. Fakselnak pakhat cio kha mi zaran theih thei ding ih simfiangnak le a hmandan lam hoi lawng ih luhcilh a si ding.)

Fakselnak (criticism) hi minung thawn tthentthek a theih lo mi a si. A tthalam in simaw, a selam in simaw, mi na faksel ttheu ko ding. Tluangtlamte'n kan rel asile, "Himi cu a ttha, himi cu a ttha lo," na ti tikah na faksel tinak a si. Curuangah ni tin deuhthaw in fakselnak thawn nan pehpar aw ringring tinak a si. Cumi cu fakselnak hi ziang a si ti na theih a ttul zetnak san a si.

Midang va faksel hi thil olsam zet a si ih, umhar phen ah simaw, kam se tleuhnak men ah simaw ih hmangtu hman kan um ttheu. Asinan faksel a tuartu dinhmun ih din ding cu a olsam ringring ve lo. Mi na faksel ruangah mi pakhat a tthansoh thei rual in, a tlase rupri thei.

Curuangah mipi zaran ih theih ttul mi fakselnak kalhmang tthenkhat kan zoh pei.

1. Somdawl Fakselnak (Constructive Criticism)
Somdawl fakselnak timi cu, mi pakhat kha a tuah a ttuan mi ah a tthansoh vivo beisei in duhsaknak thawn thuron kan pek mi vek khi a si. A thil tuah mi ah ziangvek pawl an dik lo timi kha sim in, ziangtin tuah tthat sal theih, ziangtin tuah asile a ttha sinsin ding timi thuron peknak khi a si. Faksel a tuartu mi bulpak kha direct in a mawhthluk lo, mualphoh a tum lo ih, ningna rori seh ti ih tihrimnak tla cu a hrial verver. Ziangahtile duhsaknak a tel ruangah a si.

Somdawl fakselnak hi a tikcu khelh in (tuah tthat a theih lai rori ah thuron pe in), tuahttuan a ttul mi kha fiangtei' tarlang in, thil dangdang tel hnuaihni lo'n tuahttuan a ttul mi thil lawng kha felfaitei' tarlang in, cipciartei' tarlang in, tuah taktak theih a si mi lawng kha tarlang in, kan tuah asile hmual a nei ttha bik.

Somdawl fakselnak ahcun ttongkam siava, ttong mei nei, mualphoter duhnak ttongkam tivek an hmang lo. An diklonak zawn kha ttongkam thlum thawn an sim. Ziangahtile minung in kan diklonak zawn an rel lai hi ngai har kan ti cio. Cun, ka thiam sawn, ka thei sawn ti langter duh ruang men ih ti dan dangdang sim rero men si lo in, a tak ih hman cih theih mi kalhmang rori kha an sim. Neta ah ih an tthansoh leh theinak ding kha an hmuitin mi a si.

Tahtthimnak hrangah, somdawl fakselnak tarlangtu ttongkam tthenkhat kan zoh pei:
1) Na thilri zuar dan hi a ttha ka ti. Mipi duhdan zingzoinak tuah bet awla cun thil na zuar khong sinsin ding.
2) Tu hman ah hmat hi zat na ngah ahcun, zirhtu ttha hnenah zir awla na hmat a ttha nasa ding.
3) Zuam hramhram ahcun a cang thei lo mi a um lo kha, harhdamnak ngaihsak awla, na zuam sinsin ding ih na hlawhtling mai ding.

Somdawl fakselnak na tuah tikah, na ttong awphawi le na mithmai kha ralrin a ttha. Zirhtu in tlawngta thusim vekin simaw, upa in nauhak nunsim vekin simaw, va faksel pang lo ding ih ralrin a ttha. Minung cu a tam le mal in tlawmlak nei cio kan si tikah, a tlawmlak pang asile na duhsaknak kha man nei lo ah a cang thei. An diklonak le sambaunak khal kha an thinlung in cohlang thei ding zawng ih sim dan kalhmang hawl a ttha.

Faksel tuartu dinhmun ah, somdawl fakselnak na ngah tikah, cohlang thei ding in zuam aw. Na thin a na, na hngir a tteu deuh a si khalle, na tthansoh theinak ding a si ruangah, thuron an lo pek mi cohlang ih a tak ih na ttuan ahcun a hlawktu ding cu nangmah thotho na si.

"Na ral hnen ihsin zir aw," timi thufim hman a um ruangah, somdawl fakselnak cu tuar a zia-um zet mi fakselnak a si ti kha va hngilh hlah. Nangmah dodalnak si lo in, nangmah somdawlnak sawn a si.

(peh lai ding)