02 November, 2014

Adolf Hitler ih Nunthuanthu (3)


Adolf Hitler ih Nunthuanthu (3)



Hitler ih Sanphung sung Hmunram
Kumzabi 21-nak a rung her zawng tiang ah Hitler ih thuhla ngannak cabu hi a suak tam sinsin. An thih hnu  kumzabik hrek sung veve ah Napoleon hnakin Hitler hi ngaihven a hlawhsawn. Leitlun Ralbuai II rak thlennak a rei vivo ruang khal ah sanphunglam ih Hitler an tarlangdan ah danglamnak a um phah vivo fawn.

Sanphung ih a thupitnak (historical importance) ahhin mizapi ih hmuhdan tlangpi a um (thupitnak timi hin a tthalam a kawhhmuh lo). Hitler hi Leitlun Ralbuai II thoktu ah a hleice in bulpak ih ttuanvo neitu a si. (Leitlun Ralbuai I suaktertu ih mawhphurtu kha cu uktu le rampi hohatu tampi an si—himi zawn ah a danglam aw.) Mi tampi a tomtawhlot ih thahnak (Holocaust) thleng ding ih a ruahmannak—Jew miphunpawl German ukram ihsi dawisuah ding ihsin thahcimih ding ti ih thuhla fehdan a thlengawknak—khal ahkhan mawhphurtu a si ti a fiang. A netnak ahcun himi ruahmannak ahhin Europe khawmualpi le Europe khawmualpi sungih tel cin Russia ram pawl ih Jew miphun hmuahhmuah thah cimih thluh ding ti tiang in fehpi a si. Thahcimihawknak tuah ding ih thu a peknak ca hmuh ding pakhat hman a um hran lo nan, thucah a sim mi pawl, amai' ngancapawl, ramleng ramkhel hruaitupawl (statesmen) le palaipawl thawi' an thurelkhawmnak report pawl, le thahcimihawknak a tuahtupawl ih nunphuannak (testimony) pawl in amai' herhawi mi a sizia vei tampi an tarlang. A ttongkam sualral tamsawn cu "Cabuai Titi" (Table Talks) a tuah lai ah a zung tirhkah pawl in an rak ngankhum [hivek ngankhum mi ah a zatei' cohlan thluh ciah lo mi, 1945 kum February-April ih "Bormann ih hmuhdanpawl" (Bormann remarks) khal a tel.] Tthimnak ah 1939 kum January thla ni 30 ih a uknak kum ruk kimcam (anniversary) an lom ttum ah Hitler in Reichstag ah hitin a sim: "Tuini ah profet vei khat ka ttuan sal ding: Europe khawmualpi sung le leng ih um ramtamhuap Jew miphun sumpai nei milianpawl in leitlun ralbuai dang pakhat thleng leh ding ih rampipawl an tawhthai khawsuak thei leh pang a si ahcun, a rahsuah cu Leilungpi Bolshevisk siter thluh (Bolshevization of the Earth) a si lo ding ih, Jew miphun hrangih nehnak khal a si lo ding, Europe khawmualpi ih Jew miphun cithlah siatral thluhternak sawn a si ding."

A roca le nunphuannak ca netabik, 1945 kum April thla ih a thahawk hlante ih a ngan mi, ah German miphunpawl cu Jew miphunpawl run buaipi hrih ding in ttuanvo a pe hai: "Cumi hmuahhmuah tlun ah, cozah le ram mipipawl hnenah cithlah thleidanawknak danpawl (race laws) kha a net tiang ih run kengkawh ding in, le ram hmuahhmuah ih thawngtlapawl a si mi ramtamhuap Jew miphunpawl kha lainatnak zianghman um lo ih run do tengteng uh."

Hitler in ram a ukdan ngankhum mi tam zet a rung tang (a sim mi thucahpawl le a ttongkam dangdang pawl ngankhum mi tampi khal an rung tang) ko nan, khatlam ahcun, Hitler hi, amah lala in vei hnihkhat ih a rel ttheu vekin, mi thuplak (secretive man) a si. Mipi hmai ih a phuansuah mi thutluknak le hmuhdan tthenkhat khal an thleng danglamawk sal can a um.

Can reipi sung cu sanphung mithiampawl le hmuhdan reltu dang pawl (other commentators) in Hitler ih sunmang le tumtahnak pawl le khawruahnak pawl hi Mein Kampf sungah fiang zet (le ttihnungza) in phuansuah an si tiah an sim ttheu. Asinan Mein Kampf cabu sungih tthen hmaisabik, maingannunthu umnak, ah amalbik in amai' thuhla ih thudik pathum cu a merhkawi. Cumipawl cu a pa thawi' an karlak pehtlaihawknak (Mein Kampfcabu sungah a pa ngaina vekih a tarlang mi le a taktak dinhmun cu a danglam verver);Vienna ih a nuntukhawsaknak boruakpawl (ruahsan ding um nawn lo khop ih rethei in a rel aw nan, cutluk lawmam cu a si lo tiah run ruah a si); le Vienna a um lai can pawl ih leitlun a tlirdan hung sawhhngetawknak (crystallization), himi ah Semite cithlah a huatnak lungput khal a tel (asinan tu ih hmuhsuah mi thilpawl cun leitlun a thlirdan sawhhngetawknak hi lehhnu ih Munich khawpi a thlen hnu ah an sizia an tarlang).Curuangah Mein Kampf cabu sungih a ngan mi pawl lawng zoh cun Hitler ih sunmang le tumtahnak pawl le khawruahnak pawl hi dik zetih theih thluh theih an si lo ding.

Hitler thuhla ih thlirdan lar zet ah a thluaklam harhdamnak (mental health) thuhla rinruahnakpawl khal an tel. Hitler hi a aa a si ding ti ih ruat duhtu khal an um. Khatlam ah thinling sosang ih puakkuai ciamco can nei hmansehla, a sualralnakpawl le thupek le ttongkam luarkaibik pawl cun thluaklam khawruahnak kimcang a tel mi sualral rorumnak (cold brutality) sawn an si ti an langter.Hitler hi mi-aa ih ret a si ahcun a thil tuah mi pawl le ttongkampawl parih mawhphurtu a sinak ihsin luatter mi ah a cang thei (Hitler ih thuhla ruat bet paih nawn lo pawl hrang khal ah ttuanvo um nawn lo ah a cang thei ve fawn). Hitler ih sivailam hminsinbupawl (medical records) nasa zet ih zirhliahnakpawl ah, a si lo bik in a nun nelam thla 10 sung ahcun, natnak in a tlak besetuk hran lo ti a lang (taksa tthia ttheu nat (Parkinson disease) a neih leh ding mi an lang cia ti mi ti lo ahcun; hivek taksa tthia ttheu nat hi tarlam ih suak ttheu mi nat a si).

El theih lo mi cu Hitler hin harhdamnaklam tlaksiat ding phan luartuknak (hypochondria) timi khuimawcin a rak nei; ralbuai lai ahkhan sivai tamngaipi a hmang; 1938 kum tir lam ihsin a nungdam rei nawn lo ding ti a thei aw, timi pawl hi cinken tlak an si. Nungdam rei nawn lo ding ih a theihawknak hi ral neh ding a hmanhmawh ciamco nak san a si thei men. Cun, Hitler rak fakseltu hmaisa tthenkhat in an rak zum lo mi thluaklam tlamtlinnak pawl a nei timi khal hi hminsin tlak a si. Hitler ih thluaktlam tlamtlinnakpawl ah, thuhla cipciar tthenkhat mangbangza khop ih cinken theinak, le a doralpawl ih sambaunakpawl theih vukvi theinak pianpi BA (instinctive insight) pawl an si. Hivek talent a neih mi pawl hin a tuah mi le tuah ding ih thu a rak pek mi cangvaihnak sualral le siava pawl hrangih mawhphurtu a sinak cu, tlaniamter lo in, a pungter sawn.

A hlawhtlinnak lakih mangbang thlakbik cu German (le Austrian) mipi tam maktara amah thlun ding ih a huikhawm thei mi kha a si. Ramkhel a buaipi sung hmuahhmuah ahkhan National Socialist Party hnakin amah bulpak a lar sawn in, mi a ciahneh sawn. German miphun tamsawn cun a cemnet tiang ahkhan an zum (rinsan) lai. Himi zawn ahcun zabi 19 le 20 pawl ih thuneihnak-la-thluh uktu hmuahhmuah deuhthaw lakah a lumum a langbik. Zabi 20 ah German miphun hi fimthiamnaklam ih zirnak nei tthabik an si timi thawn vun ruat tel bet ahcun mangbangza a si sinsin. Vei tampi cu a langsar lo zawng in um hai hmansehla, German mipi tamsawn cun Hitler an somdawl duh timi hi el theih lo mi a si. Hitler parih an tthumawknak (hngatawknak) cu Nazi ukawknak parih an tthumawknak hnakin a nasa sawn.

Hivek ih mipi somdawlnak a ngahnak san cu rampi a kaihhruai thok pek ih sumtuahlam le zatlangnun lam hlawhtinnak pawl ruangah a si. Hivek hlawhtlinnakpawl hi Hitler cun amai' ruangah an si tiah a sim ttheu ih, German mipi tamsawn khal in an rak zum a si hmang. Rampi a kaihhruai thok pek ah hnattuan nei lo mipum hmuh theih in an tlaniam zutzo, mipi le rampi neihsiah a pung so, zatlanglam zirhhruaiawknak thar pawl an dinsuak thei ih, 1930 kumpawl ah Germany ram cu uar a hlawh so vivo. Hivek hlawhtlinnakpawl hi san thar ih thuneihnak-la-thluh ukawknak sanphung pawl ah zohman ih zuam ding rual an si lo.Thlaraulam le fimvarnaklam cithlahsinawknak thuhla ih a khawruahnak tthenkhat cu ttha hran lo hmansehla, anih thawi khaikhin theih German phunpi hruaitu (national leader) an um lo. Cuihleiah, anih cu hmaitlan (forerunner) zohman a nei lo—himi hi thuneihnak-la-thluh uktu dang pawl le anih an danglamnak dang pakhat a si.

1938 kum ahcun Hitler in Germany cu Europe khawmualpi (leitlun pumpi khal a si thei men) ih huham neibik le ttihnungbik ah a tuah thei zo. Hivekpawl hi ral vei khat hman do lo ih a ngah mi an si. (Himi ruangah Hitler hi misenpi thahcimihnak a thlen hlan, 1938 kum, ahkhan rak thi sehla cun sanphung sungih German miphun ramhruaitu ropibik ah a cang lanta ding titu sanphung mithiam tthenkhat an um). Taktak ahcun 1940 ahkhan ral kha a neh dengmang. Asinan Winston Churchill ih hoha mi Britain ih dokhamnak in a khamtarh. Asinan Anglo-American le Soviet Union ttangkhawm cu Third Reich neh ding cun an tling tawk tiah ruah a si tlangpi. Khatlam ah, ram pakhat cio ahcun German neh theitu ding an um lo ding ti ih ruah theinak ding zawn khal an um hai fawn.

Khatlam ah a sualralnak le a tuah mi thutluknak tthenkhat cu amah siatsuahtu ah an ra cang. Sumhramnei phungthlun (capitalist) a si mi Churchill le Roosevelt, le communist a si mi Stalin pawl hmun khat ih ttang tlang thei ding ih tuahtu cu amah a si. Hitler hin ram hruaitu ropi ah a ruat aw, asinan a thil tuah mi ih besiatzia a hmu lo. A ralpawl ih finkhawmawknak cu a netnak ahcun a kuai leh ding tiah a ruat. An kuai tikah an lak ih pakhatkhat thawn remdaihnak tuah a tum. Cumi ruat in amahte a bum aw. Asinan, cuvek sunmang le ruahsannak pawl cu cumi can ih German mipi tam zet khal in a cemnet tiang in an rak nei ve ko nan, himi hi mahte bumawknak sawn a si. Ziangahtile Germany in an siatsuah mi an besiat tuk tikah (a hleice in siatsuahnak nasa zet tuartu Britain le Soviet Union tivek hrangah) Germany neh theinak ding a si ahcun ttan tlang ding lamzin cu hril lo rual a si nawn lo zo.

Tu tiang hin a langhngan in simaw, a thupthli in simaw, Hitler ngaisangtu an um ringring (himi hi Germany lawng ah a si lo). Mi tthenkhat cun thil siava in thangsiatnak nasa zet (khatlam ahcun larnak ci khat a si ve) a pek thei ruangah an uar; midang tthenkhat cun Hitler ih hlawhtlinnakpawl an ngaisan ruangah an uar—ziangvek ih sualral asilole rei daih lo a va si hman ah. Asinan, zianglam a va si khalle, a sualralnakpawl le amai' hmin ih a um mi sualmawhnakpawl ruangah minung sungih khawsia rung piang (incarnation of evil) dinhmun ih a hmin a thannak hi cu a thlengawk thei nawn a zum um lo.

Sirhsan: "Adolf Hitler" (edited by Alan Bullock, Baron Bullock, Wilfird F. Knapp)- Britannica Encyclopaedia 2009 Student and Home Edition.

No comments: