Adolf Hitler ih Nunthuanthu (2)

Hitler ih Nun le Cindan
Hitler ih bulpak nun cu a hahdam in a hngelhnget so vivo ih,
ramkhellam hlawhtlinnak in a thinlung an hnem fawn. Thawnginn ihsi a suah hnu
in, vei tampi cu Berchtesgaden kiang ih Obersalzberg ah a va ceng ttheu. Himi
can ih a sumlut cu party sumpai le phunhnamveinak thehdarhtu thuthangcapawl ih
ca a ngannak ihsin an si. A hnipuan hruhdan le ei-in ah midang thawi'
danglamnak a um hranpa lemlo nan, sa a ei lo ih beer (zu hmuahhmuah) in khal a
bansan. Zinglam a tho tlai tlangpi ih, a cancan ah a cabuai kiang ah nuamtete'n
a veivak ttheu. Zan cu sim hnu ah a it.
Berchtesgaden ih a cennak ah a unau seu Angela Raubal le a
fanu pahnih in an cenpi. Angela ih fanu pakhat sawn, Geli, a ngaina zet ih
Hitler ih thiksiat tuar lo in Geli cu 1931 kum September thla ah amahte'n a
that aw. Himi ttum ah zarh tampi sung Hitler cu hnem hleih theih lo in a um.
Lehhnu tawkfang rei ah Munich khawpi ih dawrpakhat kil bawmtu Eva Braun thawn
an ngai aw. Hitler in Eva Braun hi mipi hmai ih a suah can ah a telter mal zet.
Ramkhellam ih a dinhmun a siatsuah ding a phan ruangah mipi hmai ih
tthitumnak tuah (nupi neih taktak) khal
a duh lo. Braun hi nunau no zaran pakhat, fim le thiamnak malte lawng nei a si.
Hitler mit ih a tlinnak ropibik cu hnukdawkawk tumnak fatakte hman um riai lo
ih a rinumnak a si. Cumi a sunsaknak langter ding in Hitler in a nun cem zawng
ah dan vekin nupi ah a nei hngehnge.
Thuneihnak-la-thluh Uktu (Dictator, 1933-39)
Thuneihnak a ngah vete'n, Hitler cun thuneihnak-lak-thluh
ukawknak (dictatorship) a dinsuak cih. A ra thleng ding mi hrilawknak pawl ah
tel siang ding ah ramhotu ih lungkimpinak ngah ding in a tuah. 1933 kum
February 27 zan ih suak mi Reichstag mei kang ruangah cozah ding lai in mipi a
pek mi zalennak hmuahhmuah hnukkirsaltheinak dan a tuah ih, sualral suahnak
(violence) ding hmelhmang pu deuh hmuahhmuah khal tenren lo ih khambet ding in
thu a suah (himi mei kang hi Dutch Communist, Marinus van der Lubbe ih ur mi a
si hmang).
Hivek boruak lai ih tuah mi hrilawknak ah (March 5), Nazipawl
cun vote ih zatek 43.9 an ngah. March 21 ah Reichstag hruaitupawl cu National
Socialism le Germany conservative hlun thawi' pumkhat an sizia langter ding in
Potsdam Garrison Church ah an tongkhawm aw. Himi tonkhawmawknak hi Hindenburg
in a hoha. Ni hnih a rei hnu ah Hitler hnenih thuneihnak hmuahhmuah pek
thluhnak dan a si mi Enabling Bill cu
Nazi, Nationalist, le Catholic Centre Party aiawh palaipawl ih vote komkhawm
lungkimnak thawn Reichstag ah tuah a si (1933, March 23). Cumi hnu thla thum
hman rei man hlan ah Nazi Party a si lo mi party dang hmuahhmuah, pawlpi
hmuahhmuah, le hnattuantu ttangrual (labour unions) hmuahhmuah cu an cimit
thluh. Catholic Centre Party khal July thla ih German Cozah le Vatican
lungkimtlangnak rual in a hlovai ve.
Hitler cun dothlengnak thar suahter a duh lo. Ramhotu sinak
a co theinak ding ah, le ralkap ih somdawlnak a ngah theinak ding ah
conservative khawruahnakpawl khal hman a ttul lai. Cuitlun ah Nazi cozah
hlawknak ding ih bawmtu cetzung hohatupawl ih neihsiah lonsak ding khal a tum
lo. Asinan dothlengnak um peh vivo ding in Ernst Röhm in a tawlrel thotho. Ernst
Röhm hi SA ih lubik a si fawn tikah cozah ralkapbu in an ringhlel. Hitler in Ernst
Röhm hi a policy pawl somdawltu ih hmang thei ding in a thlem hmaisa lawk. Culaiah
Heinrich Himmler le Hermann Göring cun Röhm cu hlonhloh an duh. Asinan a
netabik tiang in Hitler cu a anhai. A cemnak ahcun, 1934 June 29 ah, thutluknak
a tuah thei. "Nam Sau pawl ih Zan" (Night of the Long Knives) ah Röhm
le a ralbawi (lieutenant) Edmund Heines cu, Gregor Strasser, Kurt von
Schleicher le midangpawl thawn, thutthenzung ih thutthensaknak khal um cuang lo
in thih dantatnak pek an si.
Cozah ralkapbu hruaitupawl cu SA a kuaisiat an hmuh tikah an
thindi a riam ih, Hitler ih cangvaihdan cu an lawm. August 2 ih Hindenburg a
thih tikah ralkapbu hruaitupawl le Papen cun tlangbawipisinak le ramhotusinak
cu komkhawm ding in an siansak—himi in Reich
(kumpiram) ih ralthuam kaitupawl hmuahhmuah tlun ih thuneitu sangbik sinak khal
a pe cih ah a cang. Himi ihsi cun zungbawipawl le mipi cun, rampi hnenah si lo
in, Hitler hnenah rinumnak ding sesamnak (oath) an tuah thlang. Sumtuahlam zia-um
tthat vivonak le hnattuan nei lo mipum cak zet ih a tlakniamnak (himi hi
leitlun huap ih sumtuahlam zia-um vivonak thawn a deng aw nan, Hitler cun amai'
ruangah a si tiah a ttang ih mipi khal in amai' ruangah a si ti ih an hmuh
theinak ding in a tawlrel) in Hitler ih rampi kaihhruaidan cu nasa zet in uar a
hlawhter vivo. Hlawhtlinnakpawl an uarnak, le palik ih hrinhronak ruangah
misenpi duhdan cazin lakmi ih vote zatek 90 in Hitler ih cozah an ttawmpi ti a
si.
Hitler hin Nazi cozah ih ram sung ukhruaiawknak herdan le
ram sung zeizok boruak fehdan cu malte lawng a ngaihsak. Cozah fehdan kalhmang
kaupi ttuanvo neitu a si ih, cozah dinnak sawhhngetawtertu mipi ttihtthaihnak
kalhmang kaihruaitu khal a si fawn ruangah, ukhruaiawknak cipciar cu a kut
hnuai minungpawl a ttuanter hai. A kut hnuai minungpawl cun amai' huvang sungah
amai' pek mi thuneihnak hmang in hna an ttuan. Thuneihnak a thuah ih um vivo
ding ih a duansuah mi zungpawl le pawlpipawl a tuah. Cui zung le pawlpi pawl
lakah, a thuneihnak pumhlum (absolute authority) run ngiar bantu ding khop ih thazang
cak nei thei um lo ding in a humhual aw. Hivek relbawl hi a thiam zet ih, a
hlawhtling zet.
Ramleng thuhla lam hi Hitler ih ngaihvenbik mi a si. Mein Kampf sungih a ngan zo vekin,
German miphun hmuahhmuah finkhawmawk sal ding cu a tumtah mi thupibik a si. Cumi
si lo ahcun hmunram lak vivo ding lam a tumtah. Hmunram lak ding ahhin
nisuahlam ih Poland, Ukraine, le U.S.S.R ram pawl a hmuitin. Himi rampawl la
thei ding ih buainak tuahsuak ding ahcun a liam zo mi sanphung ah Germany le
Slavic cithlahpawl (cumi ram thum ih cengtu miphunpawl khi Slavic cithlah an
si) an rak buai ttheu thu pawl tharthawh sal khal a ttul ding tiah a ruat.
Hivek ih ramnornak a tuahnak ding mi ah fascit cozah ih uk mi Italy cu amah bawmtu
a si ding ti a hmu. Britain khal bawmtu a si men thei, ziangahtile Britain cu
tuihlan ahcun Europe khawmualpi ih thuneihnak huham (power) bukawkton ding, le
tipikan (overseas) ih amai' hlawknak ding hawl lawng a rak hmuitin ttheu.
Nitlaknaklam ahcun Germany thawi' a hlan ihsi ral aw cia France a um. Curuangah
France cu hrial in nisuahlam ah a cang thei tawk ih ram nor ding in a ruahman.
Cuvek ramnornakpawl tuah a si hlan ah Leitlun Ralbuai I cem
pek ih tuah mi Versailles Lungkimca (Treaty of Versailles) in Germany a
khuahkhirhnakpawl hlonhloh hmaisat a ttul. Hitler in ram thacak dang pawl
(other powers) ih thil tidan pawl an dikdawh lo zia langter ding in thupom
thehdarhnak tinkim a tuah. Bolshevism (socialist luarkai phungthluk, Soviet
Union le a kiangkap rampawl ah cumi lai ih rak darhzai vivo mi ramkhel
phungthluk) dokalh ih ding ngamtu cungcuangbik ah a ret aw ih, Versailles
Lungkimca ih tluktlanawklonak um mi pawl hlon ding ruahsantu remdaihnak ngaina
mi a si thu a phuang. Ralthuamtthumnak Tonkhawmpi (Disarmament Conference) le
Ramtamhuap Pawlpi (League of Nations) ihsin 1933 kum October thla ah a hnukdawk
aw ih, Poland thawn ramh-awklonak lungkimca (nonaggression treaty) a tuah (1934
kum January thla ah). Versailles Lungkimca ih a duh lo mi thuhla hmuahhmuah cu
a thar ih relsal ding in a phut ih, Germany parih khuahkhirhnak pawl khal
cohlan theih an si lo thu a phuang.
Nazipawl hi himi can tiang ah ttum khat lawng an rinsan aw
sual. An rinsanawksualnak cu Austrian Nazipawl in, German Nazipawl ih a
thuptei' somdawlnak thawn, Austria Tlangbawipi Engelbert Dollfuss an thah ttum
ah a si. Austrian Nazipawl hin dothlengnak an tuah tum mi a si (1934 kum July
thla). Asinan an tumtahnak cu a hlawhsam ih, Hitler cun himi thu hi anih thawn
zianghman a pehpar aw lo tiah a sim. 1935 kum January thla ih mipi hmuhdan lak
mi ah Saarland ih cengtu minung zatek 90 lenglo cun Germany ram sungih kir sal
an duh thu a lang (himi lai ah Saarland hi France kut sungah a um). Cumi kum
thotho March thla ah Hitler in ralkap ttuan lo sianlonak dan (conscription) a
suah.
Hitler ih cangvaihnakpawl ruangah Britain, France, le Italy
ah lungkimlonak a suak hai ko nan, an cozah cio in an namdai hai ih, Hitler ih
remdaihnak hmelhmang keng rampalai thiamnak (peace diplomacy) cun British cu
tiralkaplam lungkimca (naval treaty) tuah ding ih thlem thei ding tiang in
hlawhtlinnak a ngah fawn. British le German ih tiralkap lungkimca (1935 kum
June thla) cun Germany khal in awmmawi tawk tiralkap nei thei ve ding in
siannak a pe. Asinan a cangvaihnak langsarbik cu 1936 kum March thla ah a hung
lang. Himi ttum ahhin France le Soviet Union karlak lungkimca ih thuhla tel lo
mi pawl sirhsan ah hmang in ralkap nei lo Rhineland ah German ralkap a thlah.
Himi thutluknak hi ralbawi tam zet in an lungkim lo cing in Hitler in a tuah mi
a si.
Himi laifang ah Mein
Kampf sungih a rak ngan lang cia mi, Italay thawi' tthianrualawknak tuah
ding timi, cu a tak ah a hung cang. Ethiopia ralbuai ruangih Britain le France
in Italy parah phihkhamnakpawl (sanctions) an tuah mi ruangah Italy hin
ttanrualpi a hawl ve ruangah a si. 1936 kum October thla ah Rome-Berlin
leng-ke-rin (axis) ttanrualnak cu Italian thuneihnak-la-thluh uktu Benito
Mussolini in a lungkimpi (Leilungpi leng-ke-rin zawn ih um ram an si veve
ruangah leng-ke-rin ttangrual an tinak a si). Cumi hnu rei lo te ah Japan le
Germany cun Doawklonak Lungkimnak
(Anti-Comintern Pact) an tuah lala ih, kum khat a rei hnu ah an ram thum cu
lungkimnak tuah in an ttangrual ding ah funkhawm aw. Europe khawmualpi ah
Germany in ttanrualpi zohman a rak neih lo lai ihsin, France cun cahnah par
ahcun lamttang tampi a rak nei ko nan, himi can ihsi cun Hitler ih Third Reich (Kumpiram Pathumnak) cu
Europe khawmualpi ih ram thacak thupibik ah a hung cang.
1937 kum November thla ah Hitler le a ralkapbu hruaitupawl a
thupte'n an tong aw khawm. Himi ttum ah Hitler in hmailam can ih a lak ding mi
rampawl ruahmannak a tuah (Austria le Czechoslovakia ihsi thok a tum). 1938 kum
January thla ah thinlung pumhlum ih Nazi cozah fehdan cohlanglotupawl cu an
hnattuan ihsin a cawlhter. A cawlhter mi pawl cu Germany ram ih sumtuahnak lam
ttuanvo neitu Hjalmar Schacht, professional ralkappawl thuhla ih palai Werner
von Fritsch, le Ramhotu Hindenburg in ramleng tlangbawizung ih ttuanvo a rak
pek mi Konstantin von Neurath pawl an si.
February thla ah Hitler in Austrian tlangbawipi Kurt von
Schuschnigg cu Berchtesgaden ah a ko ih, Vienna cozah sungah Austrian Nazipawl
telh ve ding ah hranhram in lungkimnak hmin sign a karter. Schuschnigg in duh
lo in, Austrian ih zalennak thu ah misenpi duhdan laknak kan tuah ngam ti ih a
ttan tikah, Hitler cun Austria do-ramh ding in German ralkappawl a thlah cih. Hitler
hin Austria hi a ram sungih um German cithlahpawl runsuah ding puhmawh in lakluh
a rak tum cia hrimhrim. Cutin, a no lai ah hnuaihnung zet le harsatnak tintian
tuar ih a rak cenkualnak hmun Vienna khawlipi ah nehnak nasa zet thawn a ra kir
sal. Austria a lak thu ahhin Britain le France hnen ihsin elkalhnak zianghman a
um lo. Itlay in ttha zet in a bawm fawn. Himi ruangah Hitler cun Mussolini
parah cem thei lo lungawinak a neih thu a sim hngehnge.
German miphun finkhawmsalnak a tuah mi cun Germany le
Czechoslovakia ram ih pehtlaihawknak a buaiter lo ding tiah thu a tiamkam ko nan,
khatlam ahcun, Czechoslovakia do ding in ruahmannak a tuah lohli thotho.
Czechoslovakia ram ih mi malsawn a si mi Germanpawl hruaitu Konrad Henlein cu
Germanpawl ih umnak Sudetenland hrangah thil cang thei lo dil ding in an fial. A
dil taktak ih cozah in a duh lo tikah Hitler in Sudetenland cu Czechoslovakia
ram ihsi suakter ding in a fial. Himi zawn ahcun Britain le France in
Sudetenland hi Germany ram ih kirter sal an rak lungkimpi ve ruangah, Hitler
hrangah remdaihnak a um mi lungkimtlangnak thawn simaw, asilole, ralbuai ding
zawng ih hringhro in simaw, Sudetenland lak thei dan ding lamzin pahnih a um. Thubuai
sungih Mussolini le British tlangbawipi Neville Chamberlain an rung telnak in lai
a rel zet fawn. Cutin Germany ram ih Sudetenland lakluhnak Munich
Lungkimtlangnak (Munich Agreement) cu September 30 ah tuah a si. Hitler hin
himi hi Europe khawmualpi sungih a lakluh duh mi hmunram netabik a si tiah a
phuang.
Asinan thla malte lawng rei ah a tang lai mi Czechoslovakia
ram hmuahhmuah khal lak a tum lala. 1939 kum March thla 15 ah Prague khawpi ah
ralkap a thlah ih a tang lai mi "Czechia" hmuahhmuah cu German ih
ukhruairam (protectorate) a si ding thu a phuang. Ni malte a rei hnu (March 23)
ah Lithuanian cozah cu Memel (Klaipeda) hmunram Germany ram hnenih pe ding in
hranhram ih fial a si lala. Memel (Klaipeda) hi Nisuahlam Prussia ramkulh ih
saklam ramri thawi' sang aw hmunram a si.
Cu thluh vete'n Hitler cu Poland lam a hoi cih. Asinan
Britain le France in anmah bawm ding ih an tiamkam ruangah Polish mipi le an
hruaitu cun Hitler ih duhdan an rak thlun duh lo. Poland lam ih Britain le
France an ttan tikah Hitler cun humhualawknak ttha sinsin a neih a ttul tiah a
ruat. Curuangah Italay thawi' ttanrualnak cu a nemhnget (Kahpathir Lungkimnak;
"Pact of Steel" May 1939). Cuitlunah Poland do ding ih ni bikhiah mi
netabik thlen cuahco rero lai, August 23 ah Soviet Union uktu Joseph Stalin thawn
doramh-awk lo ding lungkimnak hmin sign an kar. Himi lungkimnak hi tui kum zabi
tiang ah rampalai thiamnak hmangih thangkamawknak ropibik (the greatest
diplomatic bombshell in centuries) a si (ziangahtile
Germany in Soviet Union do a tum thup cia ih, a do taktak leh fawn ruangah a
si; Soviet Union cu himi lungkimnak rinsan in a rak daithlan ruangah nasa zet
in a tuar). Himi can tiang khal ah Hitler cun Britain thawn tawhawknak
zianghman an nei lo tiah a rel rero lai. Asinan a zianghman a tthahnem hran nawn
lo. September 1 ih Germany in Poland a do hnu ni hnih ah Britain le France in
Germany parah ralbuai an phuang.
Ramleng policy a hman mi ahhin, Hitler hin mai' hrang ih
hlawknak a um thei ding ahcun mawihmang hran lo khal ih mi va pehtlaihnak
kalhmang (opportunism) le boruak umtudan thlir in fim suah ih cangvaihnak pawl
a hmang. Democratic hruaitupawl ih thuhla fehpidan cuai a thlainak ah, le an
sambaunakpawl a phorhsuahnak ah a thiam cuangmuar ngaingai. Amah hi Austria le
Germany lenglam ah a suakvak mal zet ih, ram dang ttong pakhat hman a thiam lo
cing in, hivek lam ih a cangvaihnak hmuahhmuah cu an hlawhtling thluh.
Ralbuainak ih Britain le France an rung luh ruangih a thlaphannak khal Poland
ram ah cak zet ih a hlawhtlin zutzonak in a rehter sal. Raldo a thiamnak parah
tuihlan (Leitlun Ralbuai I) ih a rak tthumawk thei vek thotho khan, himi ttum
khal ah a raldo thiamnak cu a rinsan thei lai thotho ding tiah a ruat.
Leitlun Ralbuai II
Germany ih raldodan ningkhawng (war strategy) cu a thok
ihsin Hitler in a herhawi. Poland a neh mi thuhla ah Britain thawi' rem relnak
(peace accord) tuah thei a beisei nan a hlawhsam tikah, German ralkapbu cu
nitlaklam ihsi ra thleng thuthi thei mi doawknak hrangih timtuah cia ding in
thupek a suah. Nikhua a siat ruangah raldo timtuah ding ih thatho lemlo ralbawi
tthenkhat cun nitlaklam dokhamnak (western offensive) hrangih timtuahnak cu a
ni an tthawn khawtlai phah.
Asinan cui' an ni tthawn khawtlai mi cun ruahmannak thupi
pahnih a thleng danglamawkter phah. A pakhatnak cu Norway ram ah British ih
hmun an khuar hnget hlan ah 1940 kum April thla ah Norway le Denmark la lohli
ding ih thu a pek mi ah a si; himi ah an taw a tlai phah. Hitler in himi
donornak hi a bulpak huaisennak hmang in a ruahman mi a si. Himi can hnulam
ihsi cun raldonaklam ah a cipciar tiang ih Hitler a therluhawknak hi a pung
vivo. A pahnihnak cu Hitler in Ralbawipi Erich von Manstein ih ruahmannak hmang
in saklam hlapi ihsi do thok lo in Ardennes ihsi do thok ding (May 10 ah an
thok) ih a ruahman mi thu ah a si. Himi ruahmannak hi thil remcang maksak le
hlawhtlinnak pe tam zettu a si lawk.
German ralkappawl cu Leitlun Ralbuai I lai ih an rak thlen
ban lo mi Channel longcawlhhmunpawl ah ni 10 sung ah an thleng cih mei. Ni li
hnu ahcun Holland cu ralthuam a tthum (surrendered) ih, ni 16 hnu ahcun Belgium
khal in ralthuam a tthum ve. Hitawk ihsin Ralbawipi Karl von Rundstedt ih tank
ralkappawl cu Hitler in Dunkirk thlanglam ih a kirter sal ruangah Britain cun a
ralkap tamsawn cu hmunram him ah a thlenter thei phah. Asinan a zate huap ih
thlir cun Nitlaklam an donak cu maksakza in a hlawhtling ti theih a si. June 10
ah Italy cu Germany lam ih ttang in ralbuainak ah a rung lut. June 22 ah Hitler
cun France thawn 1918 ih Kahcawlhlawknak hmun ah (nehtu deuh dinhmun ih ding
in) kahcawlhlawknak lungkimca (armistice) ah hmin sign a kar.
Hitler cun Britain khal in kahcawlhlawknak tawlrel a tum
ding tiah a beisei. Asinan cuvek boruak a um lo tikah Britain khal doramh
(invade) lawlaw ding in, a hleice in British tlunvan ralkap siatsuah thluh cih
ding in, ruahmannak a tuah. Cumi can thotho ah Soviet Union doramh ding khal in
Germany cu a tim a tuah rero. Hitler cun Soviet Union hi Germany in Europe khawmualpi
a khontthawl theilonak ding ih phardawl netabik tiah Britain in a ruat in a
hmu.
Cumi thluh ah Mussolini in Greece ram a do. Asinan Italian
ralkappawl an hlawhsam ruangah German ralkappawl cu anmah bawm ding in Balkan
tlangtluanpawl le Sakta Africa ih an feh a ttul phah. Hitler ih ruahmannakpawl
cu 1941 kum March thla ih Yugoslavia ram cozah thuneihnak lonsaknak thleng mi
in a buaiter bet. Cozah thuneihnak longtupawl cun Germany thawi' lungkimnak rak
tuahtu cozah cu an hlonthla. Cumi vete'n Hitler in Yugoslavia la lohli ding in
a ralkappawl cu thu a pe. Himi, Mediterranean kiangkap ih an raldonakpawl ahhin
an hlawhtling ko nan anmah khal in sunral mi an nei hnuaihni ve. Soviet Union a
donornak ding, "Operation Barbarossa" ti ih hmin a pek mi, hrangah
ralkap daihcang thluh ko in a neih lo phah.
U.S.S.R an donak cu 1941 kum June thla ni 22 ah an thok.
German ralkappawl cu Soviet Union sung ah rang zet in an luh vurvo thei ih,
Russian miphun million 3 (ting sawmthum) zikte an kai man. Asinan an doral
Russian miphun cu an siatsuah thluh thei lo. Hitler cu a ralbawipipawl parah
thuneih a duh luar tuk thlang. Doawknak thupibik in a hmuitin ding mi thuhla ah
a ralbawipawl ih thu a lung lo ih, hmuitin mi pakhat ngunngaihtei' cekfel lo in
can le thazang a khawh ral. 1941 kum December thla ahcun, Moscow khawpi thawi'
peng malte lawng a hlatnak hmun ih Russian pawl ih dokhirhsalnak
(counteroffensive) cun Hitler in hmun pakhat lawng ihsin nor vivo ding ih a
ruahsan mi cu thil cang thei lo a si timi a run langfiangter.
A thaisun, December 7 ah, Japanese pawl in Tikeplung Long
Cawlhmun (Pearl Harbor) ih U.S ralkap ttanhmun an do. Japan cu Hitler ih
ttanrualpi a si ruangah United States parih ralbuai a phuan a ttul phahnak san
a si. Himi can ciah ihsi hin Hitler ih raldo tumdan ningkhawng cu a pumhlum in
a thleng danglam aw. A uar le zohtthimbik mi Siangpahrang Frederick Ropi II ih
tidan cawng in, a doralpawl lakih pakhat lole a dang pakhat kha amah thawi'
remdaihnak tuah lo theih lo dinhmun ih nor in an ttanrualnak kekkuaiter a
beisei ih, a zuam khal a zuam. (A netnak
ahcun Stalin le Winston Churchill le Franklin D. Roosevelt pawl in hmuitin mi
pakhat hrangah an ttanrual sunglawknak cu a kuai taktak, asinan Hitler hrangah
a tlai tuk zo). Ralbuai boruak parih a tthum aw mi German sumtuahnak
(economy) khal dinsuak sal ding ah thupek a suah fawn.
Himi can ah Himmler in Europe khawmualpi huap "thupek
thar" pakhat a timtuah. 1933 ihsin 1939 tiang, le hmuhsuah mi tthenkhat
ahcun ralbuai thok kum khatnak tiang ahkhan, Hitler ih tumtah mi cu German
Kumpiram Tumsawn (Greater German Reich) ihsin Jew miphunpawl dawisuah thluh
ding a si. Asian 1941 kum ah cumi policy cu 'dawisuah ding timi ihsin thah
cimih thluh ding' timi ah a thleng aw. Curuangah Nazi ukhruaiawknak hrangih an
rak sak mi serhsatnak camp pawl (concentration camps) cu thahcimihnak camp khal
ih hman theih ding in an arh kau vivo. Tthimnak ah Auschwitz serhsatnak camp
tivek. Cun hmuntin ih tthawn aw vivo, mi thatcimittu miburpawl (extermination
squads), Einsatzgruppen ti ih kawh mi, khal dinsuah an si.That ding ih an
hmuitin mi pawl cu Catholic biaknak betupawl, Pole miphunpawl,
nuthai-pathaipawl (homosexuals), Roma (mi vakvai pawl), le kuttualleisam
(handicapped) tivekpawl an si. Asinan, langhngan ih thah mi an si tuk lo cing
in, Germany, Poland, le Soviet Union ih Jew miphunpawl hi thah tuartu tambik an
si. Europe khawmualpi sungih German in a lakngah mi hmunrampawl ih um Jew
miphun 6,000,000 hrawng cu ralbuai lai ahkhan thah an tuar. Asinan midangpawl
ih tuarnakpawl khal a zat zawng ih zoh lawng in a mal deuh ti men, an tuar nasa
zet ve.
1942 kum cem zawng ih El-Alamein le Stalingrad le French
Sakta Africa ih American ralkappawl thlennak hmun pawl ah Hitler ih ralkappawl an
duai tikah, ralbuainak ih hoinak zawn a thleng aw thok ih, Hitler ih nungcang
le khawsak dan khal a thleng aw. Nisuahlam ih a zunghrampi (headquarters) ihsin
raldo dan ding pawl a kaihruai ih, bomb thlak tuar mi khawpipawl ih va feh ding
simaw, malte sung hnukdawkawk lawk ding tivek simaw a duh lo. A sibawi Theodor
Morell par khal ah a hngat aw tam vivo ih, sivai phunphun tampi thawn a
tuamhlawm aw. Cuti a si ko nan Hitler cun vanduainak khal thazang cak zet
thawi' hmaton theinak huham cu a hloh phah cuang lo.
1943 kum ih Mussolini kaihkhih a tuar hnu, le Italian cozah
in kahcawlhlawknak a tawlrel hnu cun, Italian ralkapbu ih an hmaton mi hmunhma
thupi hmuahhmuah khal amah in a kaihruai ih, Mussolini runsuak ding khal in
thupek a suah. Mussolini hi fascist cozah thar dinsuakter a tum. Asinan
nisuahlam ralhmai tawtnak hmun ahcun nehtu si theinak ding a mal vivo. A
ralbawipawl thawi' an pehtlaihawknak boruak a se sinsin fawn. Culaifang ah
ti-hnuai-long (U-boat) lam ih an cangvaihnak a hlawhsamnak, le Germany in a
doralpawl bomb a thlaknak a hlawhtlin nawnlonak pawl cun Germany hrangih nehnak
thlen theidan ding a malter zet thlang.
Zungbawi beidong pawl le Nazi duhlotu rammipipawl cun Hitler
hlonthlak ih remdaihnak hrang lairel an man thlang. 1943-44 sung ahhin Hitler
that ding in vei tampi ruahmannak tuah a rak si. A hlawhtling teuhbik cu 1944
kum July 20 ah Colonel Claus von Stauffenberg in Nisuahlam Prussia ih um Hitler
ih zunghrampi ih tonkhawmnak an tuah lai ah bomb a puah mi a si. Asinan Hitler
cu taksa lenglam hriamhma lawng tuar in a luat. Himi phiarthah tumnak ih teltu
hmuahhmuah deuhthaw in thih dantatnak an tuar. Ralkapbu ih zalennak (army's
independence) an tthum vivo mi khal himi can ah an ttheh; National Socialist
ramkhellam zungbawipawl in ralkap zunghrampi hmuahhmuah ah lubik ttuanvo an kai
thluh (ralkapbu khal Nazi Party ta liolio ah an canter).
Cumi hnu cun Hitler ih harhdamnak cu a tlaniam sinsin.
Asinan a cawl cuang lo ih, a thinlung khal a hloh cuang lo. A biakpawh thei mi
a kuthnuai minungpawl hnenah thuneihnak sangbik (ninumza khal an si phah) a len
thei ringring lai. A kuthnuai minungpawl lakah thuneihnak zalen nei zohman an
um lo. Ttangrual ralkappawl in 1944 kum June 6 ih Normandy tipikap (France ram)
an run nor ngah mi in a netkhawt ih thoknak a run langter. Cumi hnu thla malte
sungah Europe khawmualpi ih rampi khawlipi pariat (Rome, Paris, Brussels,
Bucharest, Sofia, Athens, Belgrade, Helsinki) pawl cu Ttangrualpawl in an
zalenter, asilole, ralthuam tthum ding in an tuah thei. 1944 kum December thla
ah Hitler cun American le British ralkappawl pehzomawknak tthencat thei ding
zuam in Ardennes ih dokhamnak tuahtu German ralkappawl kaihruai ding ah a
zunghrampi cu nitlaklam ah a tthawn. Asinan cumi a kaihhruainak a hlawhsam tikah,
ralthuam thar pawl hmang in simaw (German rocket pawl in 1944 kum June thla
ihsin London an kap rero zo), Ttangrual Ram Thacak pawl kekkuaiternak in simaw,
nehnak a rak beisei mi cu manglam thil vek a si deuhdeuh.
1945 kum January thla ihsi cun Hitler cun Berlin khawlipi ih
a Tlangbawipi Zung asilole leihnuai relhkhur (bunker) a tlansan nawn lo. Soviet
ralkappawl Berlin khawpi an ra thlen zik tikah thlanglam ihsin a netabik
dokhamnak rak tuah ding ih a ruahmannak khal a ngaithah san. A thahri zungzam
an bangcau luartuk thlang fawn. A netkhawt ahcun lo theih lo in ralduainak cu a
cohlang ih, amai' nunnak la hlo ding in a tim a tuah. Amah in thuneihnak
pumhlum thawi' a rak herhhawi mi ram cu amahtei' a hualvan run hmaton ding in a
tanta tum. Cumi a tuah hlan ah thilthleng pahnih a um lai. April 28-29 zanttim
ah Eva Braun thawn tthitumnak a tuah. Cumi ttheh vete'n ramkhel khawvel ah
ttuan a relnak thuhla ih a hmuhdan tarlangnak a si mi ramkhellam nunphuannak
(political testament) a ngan ih, Admiral Karl Dönitz cu rampi lubik (head of
state) ah ret in, tlangbawipi ding ah Josef Goebbels run ret ding ah a ngan ta.
April 30 ah Goebbels le a tang lai mi midang malte hnenah
thlahnak thucah a sim ta ih, amai' pindan ah cawl in a kap that aw. A nupi khal
tur a in ih a that aw ve. Amai' cah ta vekin an ruakpawl cu meisa in run ur an
si.
Hitler a hlawhtlinnak san hi miphun hruaitu pakhat si thei
ding ih talent cungcuang a neih mi pawl hnuaiah ralbuai cem pek Germany ram a
tlukluh ol ruangah a si (hivek si dingin boruak tampi in a rak nor ti kan hmu
thei). Thuneihnak a hun neih soh dan khal hi donkham theih lo thil a si cuang
lo (kalhmang nei in a kaiso tinak). Khatlam ah, amai' siatralnak ding tuah le
ruahmannak lam khal ah amah tluk theitu ding an um lo lala. A neih mi
thuneihnak huham (power) cu a huapkauhdan in siseh, thu a pek theidan kalhmang
lam (a thuneihnak sanlam) in siseh, tuihlan ah khuitawk hman ih rak um dah lo a
si. Amai' san lai ahcun a khawruahnakpawl le tumtahnakpawl cu minung million
tampi in an pompi thluh asilole a tthen a zar an pompi hai. A hleice in Germany
ram ah an pompi tam cuang ih, hmun dangdang khal ah pompitu a nei thotho. Neh a
si can ahcun Europe khawmualpi hlun (old Europe) ih hmelhmang tamsawn cu a
siatsuah thluh zo ih, German miphunpawl hrang ahcun "Kum Lolak" (Year Zero) ti ih an
run kawh leh ding mi 1945 hmaton ding a rung tang.
(Peh ding)
No comments:
Post a Comment