02 November, 2014

Adolf Hitler ih Nunthuanthu (2)


Adolf Hitler ih Nunthuanthu (2)



Hitler ih Nun le Cindan
Hitler ih bulpak nun cu a hahdam in a hngelhnget so vivo ih, ramkhellam hlawhtlinnak in a thinlung an hnem fawn. Thawnginn ihsi a suah hnu in, vei tampi cu Berchtesgaden kiang ih Obersalzberg ah a va ceng ttheu. Himi can ih a sumlut cu party sumpai le phunhnamveinak thehdarhtu thuthangcapawl ih ca a ngannak ihsin an si. A hnipuan hruhdan le ei-in ah midang thawi' danglamnak a um hranpa lemlo nan, sa a ei lo ih beer (zu hmuahhmuah) in khal a bansan. Zinglam a tho tlai tlangpi ih, a cancan ah a cabuai kiang ah nuamtete'n a veivak ttheu. Zan cu sim hnu ah a it.

Berchtesgaden ih a cennak ah a unau seu Angela Raubal le a fanu pahnih in an cenpi. Angela ih fanu pakhat sawn, Geli, a ngaina zet ih Hitler ih thiksiat tuar lo in Geli cu 1931 kum September thla ah amahte'n a that aw. Himi ttum ah zarh tampi sung Hitler cu hnem hleih theih lo in a um. Lehhnu tawkfang rei ah Munich khawpi ih dawrpakhat kil bawmtu Eva Braun thawn an ngai aw. Hitler in Eva Braun hi mipi hmai ih a suah can ah a telter mal zet. Ramkhellam ih a dinhmun a siatsuah ding a phan ruangah mipi hmai ih tthitumnak  tuah (nupi neih taktak) khal a duh lo. Braun hi nunau no zaran pakhat, fim le thiamnak malte lawng nei a si. Hitler mit ih a tlinnak ropibik cu hnukdawkawk tumnak fatakte hman um riai lo ih a rinumnak a si. Cumi a sunsaknak langter ding in Hitler in a nun cem zawng ah dan vekin nupi ah a nei hngehnge.

Thuneihnak-la-thluh Uktu (Dictator, 1933-39)
Thuneihnak a ngah vete'n, Hitler cun thuneihnak-lak-thluh ukawknak (dictatorship) a dinsuak cih. A ra thleng ding mi hrilawknak pawl ah tel siang ding ah ramhotu ih lungkimpinak ngah ding in a tuah. 1933 kum February 27 zan ih suak mi Reichstag mei kang ruangah cozah ding lai in mipi a pek mi zalennak hmuahhmuah hnukkirsaltheinak dan a tuah ih, sualral suahnak (violence) ding hmelhmang pu deuh hmuahhmuah khal tenren lo ih khambet ding in thu a suah (himi mei kang hi Dutch Communist, Marinus van der Lubbe ih ur mi a si hmang).

Hivek boruak lai ih tuah mi hrilawknak ah (March 5), Nazipawl cun vote ih zatek 43.9 an ngah. March 21 ah Reichstag hruaitupawl cu National Socialism le Germany conservative hlun thawi' pumkhat an sizia langter ding in Potsdam Garrison Church ah an tongkhawm aw. Himi tonkhawmawknak hi Hindenburg in a hoha. Ni hnih a rei hnu ah Hitler hnenih thuneihnak hmuahhmuah pek thluhnak dan a si mi Enabling Bill cu Nazi, Nationalist, le Catholic Centre Party aiawh palaipawl ih vote komkhawm lungkimnak thawn Reichstag ah tuah a si (1933, March 23). Cumi hnu thla thum hman rei man hlan ah Nazi Party a si lo mi party dang hmuahhmuah, pawlpi hmuahhmuah, le hnattuantu ttangrual (labour unions) hmuahhmuah cu an cimit thluh. Catholic Centre Party khal July thla ih German Cozah le Vatican lungkimtlangnak rual in a hlovai ve.

Hitler cun dothlengnak thar suahter a duh lo. Ramhotu sinak a co theinak ding ah, le ralkap ih somdawlnak a ngah theinak ding ah conservative khawruahnakpawl khal hman a ttul lai. Cuitlun ah Nazi cozah hlawknak ding ih bawmtu cetzung hohatupawl ih neihsiah lonsak ding khal a tum lo. Asinan dothlengnak um peh vivo ding in Ernst Röhm in a tawlrel thotho. Ernst Röhm hi SA ih lubik a si fawn tikah cozah ralkapbu in an ringhlel. Hitler in Ernst Röhm hi a policy pawl somdawltu ih hmang thei ding in a thlem hmaisa lawk. Culaiah Heinrich Himmler le Hermann Göring cun Röhm cu hlonhloh an duh. Asinan a netabik tiang in Hitler cu a anhai. A cemnak ahcun, 1934 June 29 ah, thutluknak a tuah thei. "Nam Sau pawl ih Zan" (Night of the Long Knives) ah Röhm le a ralbawi (lieutenant) Edmund Heines cu, Gregor Strasser, Kurt von Schleicher le midangpawl thawn, thutthenzung ih thutthensaknak khal um cuang lo in thih dantatnak pek an si.

Cozah ralkapbu hruaitupawl cu SA a kuaisiat an hmuh tikah an thindi a riam ih, Hitler ih cangvaihdan cu an lawm. August 2 ih Hindenburg a thih tikah ralkapbu hruaitupawl le Papen cun tlangbawipisinak le ramhotusinak cu komkhawm ding in an siansak—himi in Reich (kumpiram) ih ralthuam kaitupawl hmuahhmuah tlun ih thuneitu sangbik sinak khal a pe cih ah a cang. Himi ihsi cun zungbawipawl le mipi cun, rampi hnenah si lo in, Hitler hnenah rinumnak ding sesamnak (oath) an tuah thlang. Sumtuahlam zia-um tthat vivonak le hnattuan nei lo mipum cak zet ih a tlakniamnak (himi hi leitlun huap ih sumtuahlam zia-um vivonak thawn a deng aw nan, Hitler cun amai' ruangah a si tiah a ttang ih mipi khal in amai' ruangah a si ti ih an hmuh theinak ding in a tawlrel) in Hitler ih rampi kaihhruaidan cu nasa zet in uar a hlawhter vivo. Hlawhtlinnakpawl an uarnak, le palik ih hrinhronak ruangah misenpi duhdan cazin lakmi ih vote zatek 90 in Hitler ih cozah an ttawmpi ti a si.

Hitler hin Nazi cozah ih ram sung ukhruaiawknak herdan le ram sung zeizok boruak fehdan cu malte lawng a ngaihsak. Cozah fehdan kalhmang kaupi ttuanvo neitu a si ih, cozah dinnak sawhhngetawtertu mipi ttihtthaihnak kalhmang kaihruaitu khal a si fawn ruangah, ukhruaiawknak cipciar cu a kut hnuai minungpawl a ttuanter hai. A kut hnuai minungpawl cun amai' huvang sungah amai' pek mi thuneihnak hmang in hna an ttuan. Thuneihnak a thuah ih um vivo ding ih a duansuah mi zungpawl le pawlpipawl a tuah. Cui zung le pawlpi pawl lakah, a thuneihnak pumhlum (absolute authority) run ngiar bantu ding khop ih thazang cak nei thei um lo ding in a humhual aw. Hivek relbawl hi a thiam zet ih, a hlawhtling zet.

Ramleng thuhla lam hi Hitler ih ngaihvenbik mi a si. Mein Kampf sungih a ngan zo vekin, German miphun hmuahhmuah finkhawmawk sal ding cu a tumtah mi thupibik a si. Cumi si lo ahcun hmunram lak vivo ding lam a tumtah. Hmunram lak ding ahhin nisuahlam ih Poland, Ukraine, le U.S.S.R ram pawl a hmuitin. Himi rampawl la thei ding ih buainak tuahsuak ding ahcun a liam zo mi sanphung ah Germany le Slavic cithlahpawl (cumi ram thum ih cengtu miphunpawl khi Slavic cithlah an si) an rak buai ttheu thu pawl tharthawh sal khal a ttul ding tiah a ruat. Hivek ih ramnornak a tuahnak ding mi ah fascit cozah ih uk mi Italy cu amah bawmtu a si ding ti a hmu. Britain khal bawmtu a si men thei, ziangahtile Britain cu tuihlan ahcun Europe khawmualpi ih thuneihnak huham (power) bukawkton ding, le tipikan (overseas) ih amai' hlawknak ding hawl lawng a rak hmuitin ttheu. Nitlaknaklam ahcun Germany thawi' a hlan ihsi ral aw cia France a um. Curuangah France cu hrial in nisuahlam ah a cang thei tawk ih ram nor ding in a ruahman.

Cuvek ramnornakpawl tuah a si hlan ah Leitlun Ralbuai I cem pek ih tuah mi Versailles Lungkimca (Treaty of Versailles) in Germany a khuahkhirhnakpawl hlonhloh hmaisat a ttul. Hitler in ram thacak dang pawl (other powers) ih thil tidan pawl an dikdawh lo zia langter ding in thupom thehdarhnak tinkim a tuah. Bolshevism (socialist luarkai phungthluk, Soviet Union le a kiangkap rampawl ah cumi lai ih rak darhzai vivo mi ramkhel phungthluk) dokalh ih ding ngamtu cungcuangbik ah a ret aw ih, Versailles Lungkimca ih tluktlanawklonak um mi pawl hlon ding ruahsantu remdaihnak ngaina mi a si thu a phuang. Ralthuamtthumnak Tonkhawmpi (Disarmament Conference) le Ramtamhuap Pawlpi (League of Nations) ihsin 1933 kum October thla ah a hnukdawk aw ih, Poland thawn ramh-awklonak lungkimca (nonaggression treaty) a tuah (1934 kum January thla ah). Versailles Lungkimca ih a duh lo mi thuhla hmuahhmuah cu a thar ih relsal ding in a phut ih, Germany parih khuahkhirhnak pawl khal cohlan theih an si lo thu a phuang.

Nazipawl hi himi can tiang ah ttum khat lawng an rinsan aw sual. An rinsanawksualnak cu Austrian Nazipawl in, German Nazipawl ih a thuptei' somdawlnak thawn, Austria Tlangbawipi Engelbert Dollfuss an thah ttum ah a si. Austrian Nazipawl hin dothlengnak an tuah tum mi a si (1934 kum July thla). Asinan an tumtahnak cu a hlawhsam ih, Hitler cun himi thu hi anih thawn zianghman a pehpar aw lo tiah a sim. 1935 kum January thla ih mipi hmuhdan lak mi ah Saarland ih cengtu minung zatek 90 lenglo cun Germany ram sungih kir sal an duh thu a lang (himi lai ah Saarland hi France kut sungah a um). Cumi kum thotho March thla ah Hitler in ralkap ttuan lo sianlonak dan (conscription) a suah.

Hitler ih cangvaihnakpawl ruangah Britain, France, le Italy ah lungkimlonak a suak hai ko nan, an cozah cio in an namdai hai ih, Hitler ih remdaihnak hmelhmang keng rampalai thiamnak (peace diplomacy) cun British cu tiralkaplam lungkimca (naval treaty) tuah ding ih thlem thei ding tiang in hlawhtlinnak a ngah fawn. British le German ih tiralkap lungkimca (1935 kum June thla) cun Germany khal in awmmawi tawk tiralkap nei thei ve ding in siannak a pe. Asinan a cangvaihnak langsarbik cu 1936 kum March thla ah a hung lang. Himi ttum ahhin France le Soviet Union karlak lungkimca ih thuhla tel lo mi pawl sirhsan ah hmang in ralkap nei lo Rhineland ah German ralkap a thlah. Himi thutluknak hi ralbawi tam zet in an lungkim lo cing in Hitler in a tuah mi a si.

Himi laifang ah Mein Kampf sungih a rak ngan lang cia mi, Italay thawi' tthianrualawknak tuah ding timi, cu a tak ah a hung cang. Ethiopia ralbuai ruangih Britain le France in Italy parah phihkhamnakpawl (sanctions) an tuah mi ruangah Italy hin ttanrualpi a hawl ve ruangah a si. 1936 kum October thla ah Rome-Berlin leng-ke-rin (axis) ttanrualnak cu Italian thuneihnak-la-thluh uktu Benito Mussolini in a lungkimpi (Leilungpi leng-ke-rin zawn ih um ram an si veve ruangah leng-ke-rin ttangrual an tinak a si). Cumi hnu rei lo te ah Japan le Germany cun Doawklonak  Lungkimnak (Anti-Comintern Pact) an tuah lala ih, kum khat a rei hnu ah an ram thum cu lungkimnak tuah in an ttangrual ding ah funkhawm aw. Europe khawmualpi ah Germany in ttanrualpi zohman a rak neih lo lai ihsin, France cun cahnah par ahcun lamttang tampi a rak nei ko nan, himi can ihsi cun Hitler ih Third Reich (Kumpiram Pathumnak) cu Europe khawmualpi ih ram thacak thupibik ah a hung cang.

1937 kum November thla ah Hitler le a ralkapbu hruaitupawl a thupte'n an tong aw khawm. Himi ttum ah Hitler in hmailam can ih a lak ding mi rampawl ruahmannak a tuah (Austria le Czechoslovakia ihsi thok a tum). 1938 kum January thla ah thinlung pumhlum ih Nazi cozah fehdan cohlanglotupawl cu an hnattuan ihsin a cawlhter. A cawlhter mi pawl cu Germany ram ih sumtuahnak lam ttuanvo neitu Hjalmar Schacht, professional ralkappawl thuhla ih palai Werner von Fritsch, le Ramhotu Hindenburg in ramleng tlangbawizung ih ttuanvo a rak pek mi Konstantin von Neurath pawl an si.

February thla ah Hitler in Austrian tlangbawipi Kurt von Schuschnigg cu Berchtesgaden ah a ko ih, Vienna cozah sungah Austrian Nazipawl telh ve ding ah hranhram in lungkimnak hmin sign a karter. Schuschnigg in duh lo in, Austrian ih zalennak thu ah misenpi duhdan laknak kan tuah ngam ti ih a ttan tikah, Hitler cun Austria do-ramh ding in German ralkappawl a thlah cih. Hitler hin Austria hi a ram sungih um German cithlahpawl runsuah ding puhmawh in lakluh a rak tum cia hrimhrim. Cutin, a no lai ah hnuaihnung zet le harsatnak tintian tuar ih a rak cenkualnak hmun Vienna khawlipi ah nehnak nasa zet thawn a ra kir sal. Austria a lak thu ahhin Britain le France hnen ihsin elkalhnak zianghman a um lo. Itlay in ttha zet in a bawm fawn. Himi ruangah Hitler cun Mussolini parah cem thei lo lungawinak a neih thu a sim hngehnge.

German miphun finkhawmsalnak a tuah mi cun Germany le Czechoslovakia ram ih pehtlaihawknak a buaiter lo ding tiah thu a tiamkam ko nan, khatlam ahcun, Czechoslovakia do ding in ruahmannak a tuah lohli thotho. Czechoslovakia ram ih mi malsawn a si mi Germanpawl hruaitu Konrad Henlein cu Germanpawl ih umnak Sudetenland hrangah thil cang thei lo dil ding in an fial. A dil taktak ih cozah in a duh lo tikah Hitler in Sudetenland cu Czechoslovakia ram ihsi suakter ding in a fial. Himi zawn ahcun Britain le France in Sudetenland hi Germany ram ih kirter sal an rak lungkimpi ve ruangah, Hitler hrangah remdaihnak a um mi lungkimtlangnak thawn simaw, asilole, ralbuai ding zawng ih hringhro in simaw, Sudetenland lak thei dan ding lamzin pahnih a um. Thubuai sungih Mussolini le British tlangbawipi Neville Chamberlain an rung telnak in lai a rel zet fawn. Cutin Germany ram ih Sudetenland lakluhnak Munich Lungkimtlangnak (Munich Agreement) cu September 30 ah tuah a si. Hitler hin himi hi Europe khawmualpi sungih a lakluh duh mi hmunram netabik a si tiah a phuang.

Asinan thla malte lawng rei ah a tang lai mi Czechoslovakia ram hmuahhmuah khal lak a tum lala. 1939 kum March thla 15 ah Prague khawpi ah ralkap a thlah ih a tang lai mi "Czechia" hmuahhmuah cu German ih ukhruairam (protectorate) a si ding thu a phuang. Ni malte a rei hnu (March 23) ah Lithuanian cozah cu Memel (Klaipeda) hmunram Germany ram hnenih pe ding in hranhram ih fial a si lala. Memel (Klaipeda) hi Nisuahlam Prussia ramkulh ih saklam ramri thawi' sang aw hmunram a si.

Cu thluh vete'n Hitler cu Poland lam a hoi cih. Asinan Britain le France in anmah bawm ding ih an tiamkam ruangah Polish mipi le an hruaitu cun Hitler ih duhdan an rak thlun duh lo. Poland lam ih Britain le France an ttan tikah Hitler cun humhualawknak ttha sinsin a neih a ttul tiah a ruat. Curuangah Italay thawi' ttanrualnak cu a nemhnget (Kahpathir Lungkimnak; "Pact of Steel" May 1939). Cuitlunah Poland do ding ih ni bikhiah mi netabik thlen cuahco rero lai, August 23 ah Soviet Union uktu Joseph Stalin thawn doramh-awk lo ding lungkimnak hmin sign an kar. Himi lungkimnak hi tui kum zabi tiang ah rampalai thiamnak hmangih thangkamawknak ropibik (the greatest diplomatic bombshell in centuries) a si (ziangahtile Germany in Soviet Union do a tum thup cia ih, a do taktak leh fawn ruangah a si; Soviet Union cu himi lungkimnak rinsan in a rak daithlan ruangah nasa zet in a tuar). Himi can tiang khal ah Hitler cun Britain thawn tawhawknak zianghman an nei lo tiah a rel rero lai. Asinan a zianghman a tthahnem hran nawn lo. September 1 ih Germany in Poland a do hnu ni hnih ah Britain le France in Germany parah ralbuai an phuang.

Ramleng policy a hman mi ahhin, Hitler hin mai' hrang ih hlawknak a um thei ding ahcun mawihmang hran lo khal ih mi va pehtlaihnak kalhmang (opportunism) le boruak umtudan thlir in fim suah ih cangvaihnak pawl a hmang. Democratic hruaitupawl ih thuhla fehpidan cuai a thlainak ah, le an sambaunakpawl a phorhsuahnak ah a thiam cuangmuar ngaingai. Amah hi Austria le Germany lenglam ah a suakvak mal zet ih, ram dang ttong pakhat hman a thiam lo cing in, hivek lam ih a cangvaihnak hmuahhmuah cu an hlawhtling thluh. Ralbuainak ih Britain le France an rung luh ruangih a thlaphannak khal Poland ram ah cak zet ih a hlawhtlin zutzonak in a rehter sal. Raldo a thiamnak parah tuihlan (Leitlun Ralbuai I) ih a rak tthumawk thei vek thotho khan, himi ttum khal ah a raldo thiamnak cu a rinsan thei lai thotho ding tiah a ruat.

Leitlun Ralbuai II
Germany ih raldodan ningkhawng (war strategy) cu a thok ihsin Hitler in a herhawi. Poland a neh mi thuhla ah Britain thawi' rem relnak (peace accord) tuah thei a beisei nan a hlawhsam tikah, German ralkapbu cu nitlaklam ihsi ra thleng thuthi thei mi doawknak hrangih timtuah cia ding in thupek a suah. Nikhua a siat ruangah raldo timtuah ding ih thatho lemlo ralbawi tthenkhat cun nitlaklam dokhamnak (western offensive) hrangih timtuahnak cu a ni an tthawn khawtlai phah.

Asinan cui' an ni tthawn khawtlai mi cun ruahmannak thupi pahnih a thleng danglamawkter phah. A pakhatnak cu Norway ram ah British ih hmun an khuar hnget hlan ah 1940 kum April thla ah Norway le Denmark la lohli ding ih thu a pek mi ah a si; himi ah an taw a tlai phah. Hitler in himi donornak hi a bulpak huaisennak hmang in a ruahman mi a si. Himi can hnulam ihsi cun raldonaklam ah a cipciar tiang ih Hitler a therluhawknak hi a pung vivo. A pahnihnak cu Hitler in Ralbawipi Erich von Manstein ih ruahmannak hmang in saklam hlapi ihsi do thok lo in Ardennes ihsi do thok ding (May 10 ah an thok) ih a ruahman mi thu ah a si. Himi ruahmannak hi thil remcang maksak le hlawhtlinnak pe tam zettu a si lawk.

German ralkappawl cu Leitlun Ralbuai I lai ih an rak thlen ban lo mi Channel longcawlhhmunpawl ah ni 10 sung ah an thleng cih mei. Ni li hnu ahcun Holland cu ralthuam a tthum (surrendered) ih, ni 16 hnu ahcun Belgium khal in ralthuam a tthum ve. Hitawk ihsin Ralbawipi Karl von Rundstedt ih tank ralkappawl cu Hitler in Dunkirk thlanglam ih a kirter sal ruangah Britain cun a ralkap tamsawn cu hmunram him ah a thlenter thei phah. Asinan a zate huap ih thlir cun Nitlaklam an donak cu maksakza in a hlawhtling ti theih a si. June 10 ah Italy cu Germany lam ih ttang in ralbuainak ah a rung lut. June 22 ah Hitler cun France thawn 1918 ih Kahcawlhlawknak hmun ah (nehtu deuh dinhmun ih ding in) kahcawlhlawknak lungkimca (armistice) ah hmin sign a kar.

Hitler cun Britain khal in kahcawlhlawknak tawlrel a tum ding tiah a beisei. Asinan cuvek boruak a um lo tikah Britain khal doramh (invade) lawlaw ding in, a hleice in British tlunvan ralkap siatsuah thluh cih ding in, ruahmannak a tuah. Cumi can thotho ah Soviet Union doramh ding khal in Germany cu a tim a tuah rero. Hitler cun Soviet Union hi Germany in Europe khawmualpi a khontthawl theilonak ding ih phardawl netabik tiah Britain in a ruat in a hmu.

Cumi thluh ah Mussolini in Greece ram a do. Asinan Italian ralkappawl an hlawhsam ruangah German ralkappawl cu anmah bawm ding in Balkan tlangtluanpawl le Sakta Africa ih an feh a ttul phah. Hitler ih ruahmannakpawl cu 1941 kum March thla ih Yugoslavia ram cozah thuneihnak lonsaknak thleng mi in a buaiter bet. Cozah thuneihnak longtupawl cun Germany thawi' lungkimnak rak tuahtu cozah cu an hlonthla. Cumi vete'n Hitler in Yugoslavia la lohli ding in a ralkappawl cu thu a pe. Himi, Mediterranean kiangkap ih an raldonakpawl ahhin an hlawhtling ko nan anmah khal in sunral mi an nei hnuaihni ve. Soviet Union a donornak ding, "Operation Barbarossa" ti ih hmin a pek mi, hrangah ralkap daihcang thluh ko in a neih lo phah.

U.S.S.R an donak cu 1941 kum June thla ni 22 ah an thok. German ralkappawl cu Soviet Union sung ah rang zet in an luh vurvo thei ih, Russian miphun million 3 (ting sawmthum) zikte an kai man. Asinan an doral Russian miphun cu an siatsuah thluh thei lo. Hitler cu a ralbawipipawl parah thuneih a duh luar tuk thlang. Doawknak thupibik in a hmuitin ding mi thuhla ah a ralbawipawl ih thu a lung lo ih, hmuitin mi pakhat ngunngaihtei' cekfel lo in can le thazang a khawh ral. 1941 kum December thla ahcun, Moscow khawpi thawi' peng malte lawng a hlatnak hmun ih Russian pawl ih dokhirhsalnak (counteroffensive) cun Hitler in hmun pakhat lawng ihsin nor vivo ding ih a ruahsan mi cu thil cang thei lo a si timi a run langfiangter.

A thaisun, December 7 ah, Japanese pawl in Tikeplung Long Cawlhmun (Pearl Harbor) ih U.S ralkap ttanhmun an do. Japan cu Hitler ih ttanrualpi a si ruangah United States parih ralbuai a phuan a ttul phahnak san a si. Himi can ciah ihsi hin Hitler ih raldo tumdan ningkhawng cu a pumhlum in a thleng danglam aw. A uar le zohtthimbik mi Siangpahrang Frederick Ropi II ih tidan cawng in, a doralpawl lakih pakhat lole a dang pakhat kha amah thawi' remdaihnak tuah lo theih lo dinhmun ih nor in an ttanrualnak kekkuaiter a beisei ih, a zuam khal a zuam. (A netnak ahcun Stalin le Winston Churchill le Franklin D. Roosevelt pawl in hmuitin mi pakhat hrangah an ttanrual sunglawknak cu a kuai taktak, asinan Hitler hrangah a tlai tuk zo). Ralbuai boruak parih a tthum aw mi German sumtuahnak (economy) khal dinsuak sal ding ah thupek a suah fawn.

Himi can ah Himmler in Europe khawmualpi huap "thupek thar" pakhat a timtuah. 1933 ihsin 1939 tiang, le hmuhsuah mi tthenkhat ahcun ralbuai thok kum khatnak tiang ahkhan, Hitler ih tumtah mi cu German Kumpiram Tumsawn (Greater German Reich) ihsin Jew miphunpawl dawisuah thluh ding a si. Asian 1941 kum ah cumi policy cu 'dawisuah ding timi ihsin thah cimih thluh ding' timi ah a thleng aw. Curuangah Nazi ukhruaiawknak hrangih an rak sak mi serhsatnak camp pawl (concentration camps) cu thahcimihnak camp khal ih hman theih ding in an arh kau vivo. Tthimnak ah Auschwitz serhsatnak camp tivek. Cun hmuntin ih tthawn aw vivo, mi thatcimittu miburpawl (extermination squads), Einsatzgruppen ti ih kawh mi, khal dinsuah an si.That ding ih an hmuitin mi pawl cu Catholic biaknak betupawl, Pole miphunpawl, nuthai-pathaipawl (homosexuals), Roma (mi vakvai pawl), le kuttualleisam (handicapped) tivekpawl an si. Asinan, langhngan ih thah mi an si tuk lo cing in, Germany, Poland, le Soviet Union ih Jew miphunpawl hi thah tuartu tambik an si. Europe khawmualpi sungih German in a lakngah mi hmunrampawl ih um Jew miphun 6,000,000 hrawng cu ralbuai lai ahkhan thah an tuar. Asinan midangpawl ih tuarnakpawl khal a zat zawng ih zoh lawng in a mal deuh ti men, an tuar nasa zet ve.

1942 kum cem zawng ih El-Alamein le Stalingrad le French Sakta Africa ih American ralkappawl thlennak hmun pawl ah Hitler ih ralkappawl an duai tikah, ralbuainak ih hoinak zawn a thleng aw thok ih, Hitler ih nungcang le khawsak dan khal a thleng aw. Nisuahlam ih a zunghrampi (headquarters) ihsin raldo dan ding pawl a kaihruai ih, bomb thlak tuar mi khawpipawl ih va feh ding simaw, malte sung hnukdawkawk lawk ding tivek simaw a duh lo. A sibawi Theodor Morell par khal ah a hngat aw tam vivo ih, sivai phunphun tampi thawn a tuamhlawm aw. Cuti a si ko nan Hitler cun vanduainak khal thazang cak zet thawi' hmaton theinak huham cu a hloh phah cuang lo.

1943 kum ih Mussolini kaihkhih a tuar hnu, le Italian cozah in kahcawlhlawknak a tawlrel hnu cun, Italian ralkapbu ih an hmaton mi hmunhma thupi hmuahhmuah khal amah in a kaihruai ih, Mussolini runsuak ding khal in thupek a suah. Mussolini hi fascist cozah thar dinsuakter a tum. Asinan nisuahlam ralhmai tawtnak hmun ahcun nehtu si theinak ding a mal vivo. A ralbawipawl thawi' an pehtlaihawknak boruak a se sinsin fawn. Culaifang ah ti-hnuai-long (U-boat) lam ih an cangvaihnak a hlawhsamnak, le Germany in a doralpawl bomb a thlaknak a hlawhtlin nawnlonak pawl cun Germany hrangih nehnak thlen theidan ding a malter zet thlang.

Zungbawi beidong pawl le Nazi duhlotu rammipipawl cun Hitler hlonthlak ih remdaihnak hrang lairel an man thlang. 1943-44 sung ahhin Hitler that ding in vei tampi ruahmannak tuah a rak si. A hlawhtling teuhbik cu 1944 kum July 20 ah Colonel Claus von Stauffenberg in Nisuahlam Prussia ih um Hitler ih zunghrampi ih tonkhawmnak an tuah lai ah bomb a puah mi a si. Asinan Hitler cu taksa lenglam hriamhma lawng tuar in a luat. Himi phiarthah tumnak ih teltu hmuahhmuah deuhthaw in thih dantatnak an tuar. Ralkapbu ih zalennak (army's independence) an tthum vivo mi khal himi can ah an ttheh; National Socialist ramkhellam zungbawipawl in ralkap zunghrampi hmuahhmuah ah lubik ttuanvo an kai thluh (ralkapbu khal Nazi Party ta liolio ah an canter).

Cumi hnu cun Hitler ih harhdamnak cu a tlaniam sinsin. Asinan a cawl cuang lo ih, a thinlung khal a hloh cuang lo. A biakpawh thei mi a kuthnuai minungpawl hnenah thuneihnak sangbik (ninumza khal an si phah) a len thei ringring lai. A kuthnuai minungpawl lakah thuneihnak zalen nei zohman an um lo. Ttangrual ralkappawl in 1944 kum June 6 ih Normandy tipikap (France ram) an run nor ngah mi in a netkhawt ih thoknak a run langter. Cumi hnu thla malte sungah Europe khawmualpi ih rampi khawlipi pariat (Rome, Paris, Brussels, Bucharest, Sofia, Athens, Belgrade, Helsinki) pawl cu Ttangrualpawl in an zalenter, asilole, ralthuam tthum ding in an tuah thei. 1944 kum December thla ah Hitler cun American le British ralkappawl pehzomawknak tthencat thei ding zuam in Ardennes ih dokhamnak tuahtu German ralkappawl kaihruai ding ah a zunghrampi cu nitlaklam ah a tthawn. Asinan cumi a kaihhruainak a hlawhsam tikah, ralthuam thar pawl hmang in simaw (German rocket pawl in 1944 kum June thla ihsin London an kap rero zo), Ttangrual Ram Thacak pawl kekkuaiternak in simaw, nehnak a rak beisei mi cu manglam thil vek a si deuhdeuh.

1945 kum January thla ihsi cun Hitler cun Berlin khawlipi ih a Tlangbawipi Zung asilole leihnuai relhkhur (bunker) a tlansan nawn lo. Soviet ralkappawl Berlin khawpi an ra thlen zik tikah thlanglam ihsin a netabik dokhamnak rak tuah ding ih a ruahmannak khal a ngaithah san. A thahri zungzam an bangcau luartuk thlang fawn. A netkhawt ahcun lo theih lo in ralduainak cu a cohlang ih, amai' nunnak la hlo ding in a tim a tuah. Amah in thuneihnak pumhlum thawi' a rak herhhawi mi ram cu amahtei' a hualvan run hmaton ding in a tanta tum. Cumi a tuah hlan ah thilthleng pahnih a um lai. April 28-29 zanttim ah Eva Braun thawn tthitumnak a tuah. Cumi ttheh vete'n ramkhel khawvel ah ttuan a relnak thuhla ih a hmuhdan tarlangnak a si mi ramkhellam nunphuannak (political testament) a ngan ih, Admiral Karl Dönitz cu rampi lubik (head of state) ah ret in, tlangbawipi ding ah Josef Goebbels run ret ding ah a ngan ta.

April 30 ah Goebbels le a tang lai mi midang malte hnenah thlahnak thucah a sim ta ih, amai' pindan ah cawl in a kap that aw. A nupi khal tur a in ih a that aw ve. Amai' cah ta vekin an ruakpawl cu meisa in run ur an si.

Hitler a hlawhtlinnak san hi miphun hruaitu pakhat si thei ding ih talent cungcuang a neih mi pawl hnuaiah ralbuai cem pek Germany ram a tlukluh ol ruangah a si (hivek si dingin boruak tampi in a rak nor ti kan hmu thei). Thuneihnak a hun neih soh dan khal hi donkham theih lo thil a si cuang lo (kalhmang nei in a kaiso tinak). Khatlam ah, amai' siatralnak ding tuah le ruahmannak lam khal ah amah tluk theitu ding an um lo lala. A neih mi thuneihnak huham (power) cu a huapkauhdan in siseh, thu a pek theidan kalhmang lam (a thuneihnak sanlam) in siseh, tuihlan ah khuitawk hman ih rak um dah lo a si. Amai' san lai ahcun a khawruahnakpawl le tumtahnakpawl cu minung million tampi in an pompi thluh asilole a tthen a zar an pompi hai. A hleice in Germany ram ah an pompi tam cuang ih, hmun dangdang khal ah pompitu a nei thotho. Neh a si can ahcun Europe khawmualpi hlun (old Europe) ih hmelhmang tamsawn cu a siatsuah thluh zo ih, German miphunpawl hrang ahcun  "Kum Lolak" (Year Zero) ti ih an run kawh leh ding mi 1945 hmaton ding a rung tang.

(Peh ding)

No comments: