04 November, 2014

William Shakespeare (1)


William Shakespeare : Milaihrin ih Thlalang (1)

(The Mirror of Mankind)

"Ra aw, ra aw, hinah canglo'n to aw.
Na lungthin sungmuril hmu thei ding in thlalang ka lo hunsak ding.
Cumi hlan ahcun feh hrih hlah."

Hamlet, Can III, thlirmual iv.

A Bulpak Nun
Minung pakhat ciocio ih hringnun thuhla ah William Shakespeare tluk ih ngaihven hlawh an um hrih lo. A hminthannak le sunlawih a hlawhnak hmuahhmuah karlak ah, Shakespeare ih bulpak sanphung hi mak danglam zet ih a thup aw fawn. A thuhla kan theihtheinak hi bulhram pahnih a um: a kutsuakpawl, le Siangpahrangnu Elizabeth san ihsin tuini tiang a nungdam lai mi danlam le kawhhran hminsinbupawl an si. Asinan vansiat thlak zet in himipawl ihsi kan ngah theimi thuhlapawl ahhin thuhla pehzom aw lo tampi an um ih, hmun catlak tampi an um.

William Shakespeare timi hmin neitu minung pakhat cu 1564 April 26 ahkhan,London ih nitlak-saklam peng sawmsarih le peng nga hrawng hlatnak ih um, Avon Tiva-tlunih-Stratford khua (Stratford-upon-Avon) ih Parish Kawhhran ah tihnimnak (baptisma) pek a si ih, 1616 April 25 ah Stratford khua ih Holy Trinity Kawhhran ah phum a si ti kan thei. Thurosiah (tradition) ahcun tihnimnak a co hlan ni thum ahkhan a suak ih, amai' suahcam a si mi April 23 ah a thi tiah a um. Asinan himi thuhla hi sirhsan nei thuhla hnakin suangtuahnak a tel mi thuhla tla a si men thei.

William hi kuthruh (glover), thlairawl le savun sumdawng John Shakespeare, le lorampawl ro ih cotu Mary Arden tei' fapa a si. Kawhhran ih hmin ngankhum mi ahcun William hi Shakespeare innsang ih unau riat lakah a pathumnak a si ih mipa upabik a si. Unau riat lakah pathum cu an nauhak lai ah an thi. A pa hi 1565 kum ihsin Stratford Council ih sungtel a si thok ih, lehhnu ah khawbawi a run ttuan. 1596 kum ah John Shakespeare cu innsang zah-um din theitu a sinak hrangah sunlawihnak (coat-of-arms) pek a si hngehnge. Hiti vekin a pa hi khaw hohatu a si ruangah Shakespeare hi ttongkalhmang tlawng (grammar school) a kai dah ding tiah zum a si. Ttongkalhmang tlawng a rak kainak hi Latin ttonghmui (rhetoric), talhton ruahnak (logic) le calai (literature) a theihnak bulhram a si ding tiah mi tampi in an zum.

1575 kum ah John Shakespeare cu Stratford ih ramkhellam hminsinbupawl (political records) ihsin a hlo vukvi. Mi tthenkhat cun a pa in uknaklam dinhmun a neih nawn lo tikah Shakespeare hin tlawng a cawlh a ttul phah ih, sathahnak ah zirtu dinhmun in hna a ttuan phah tiah an zum. Kawhhran hminsinbupawl cun 1582 ah William Shakespeare in Shottery khaw mi Ann Whatley Hathaway a neih ding thu hi thansuah a si thu in sim. Asinanruahman mi mopuai hi tuahsuak a si le si lo hminsinnak hmuh ding a um lo lala. Cumi kum thotho November 27 ahcun kum 18 mi William le kum 26 mi Anne Hathaway hnenah tthitumnak license pek an si. Anne Hathaway tei' innsang hi inn-lo nei, khuimawcin tluk nungthei innsang an si. An nehawk hnu thla ruk ah an fanu Susanna a suak. A rei hlan ah Hamnet le Judith timi faphir (mipa pakhat le nunau pakhat) an run nei ih, tihnimnak pek an si thu cu kan thei. Cun, Hamnet cu kum 11 a si kum, 1596 August 11 ah a thi ti khal kan thei.

Asinan Shakespeare hi London ah ziangtin a ra thleng, asilole, thuanthucawn donsang parah ziangtin a ra thleng timi hi kan thei lo. Zumdan pakhat ahcun mino te a si lai mi Will hi midang ih bulpak ramtawihnak hmun (ram-tawih hmuan) sungih sa a pel ruangah kaih a si ih, cumi ruangih zutthum (tta-za-suai) a tuar ding mi hrial ding in Stratford a suahsan tiah a um. Zumdan dang ahcun khawpi ih tlawng saya ttuan ding in an inn a suahsan tiah ruah a si. Asinan himi zumdan pahnih hin a dik a si ti pompitu sanzul (contemporary) theihpinak simaw, misenpi thawi' pehpar mi hminsinbu tivek simaw an nei lo veve.

Thudik cu ziang a va si hman ah, 1582 le 1592 karlak kumpawl ahcun William Shakespeare hi London ih thuanthucawn suahnak hmunpawl ah cangtu thupi (principal actor) le thuanthucawn ngantu (playwright) pakhat dinhmun a thleng zo ti a fiang. Ziangahtile cumi san lai ih romantic thuanthucawn nganthiam hminthang pakhat a si mi Robert Greene cu 1592 kum ahkhan a thi. Robert Greene hin a thihnak ding ihkhun parih a ih lai ah Shakespeare hi thuanthucawn khawvel ah mi cuangmuar a rung si ding zia a relsuak zo.

1594 ihsin Shakespeare cu London ih thuanthu cawngtu company hminthangbik pakhat a si mi Lord Chamberlain ih Milaipawl (Lord Chamberlain's Men) ih covokaitu (shareholder) pakhat cazin ah telh a si. A nun tanglai mi hmuahhmuh, 1611 tiang hrawng, cu himi company ih sungtel a si lanta. Lord Chamberlain ih Milaipawl ahhin cumi san lai ih lungngai thuanthucawn cawngthiambik Richard Burbage, le aipuan thuanthucawn cawngtupawl lakih langsarbik William Kemp an um ve ih, himi pahnih hi Shakespeare ih hlawhtlinnak le a kutsuak parah khuimawcin cu pehparnak an nei ve ding ah ruat a si.

Siangpahrang James I in 1603 ih siangpahrang tohkham a hun luah tikah Shakespeare le a tthianrual thuanthucawn suahtupawl hrangah siangpahrang ih theihpinak license a tuahsak ih, anmah le anmah khal Siangpahrang Milaipawl (King's Men) ti ih ko aw ding ah a sawm hai. 1608 kum ah Siangpahrang Milaipawl cun Lodon khawpi ah Blackfriar's Thuanthucawn Innpi an ong. Himi thuanthucawn innpi hi tuahcop meitleu a nei ih, khawhlum peknak khal a rak um hmang. Curuangah himi thuanthucawn hi thlatang can ih thuanthucawn an suahnak hmun ah an hmang. A hminthang zet mi Globe Thuanthucawn Innpi cu tthalcan ih an cangvaihnak hmun a si.

1597 kum ahcun Shakespeare cu inn lei thei ding in sumpai a nei daihcang thlang. Curuangah amai' khua Statford ih inn tumbik, Hmun Thar (New Place) tiah hmin pek mi, cu William Underwood hnen ihsin British paisa (pound sterling) sawmruk in a lei. A nun netalam ahcun Stratford ahhin khaw upa le mi thupi a si zo ih, London le Stratford a hlehka ttheu. Sum le pai lam ih a neihnun soh vivo ruangah 1601 kum ih a pa John Shakespeare a thih tiang in a pa khal tthate'n a fingkhawi thei.

1616 kum ah Shakespeare ih fanu Judith cu Stratford ih an venghnenpai' fapa Thomas Quiney thawn an nei aw. An neihawk hnu zarh ruk rei ah a Shakespeare cun a roca (will) a thleng danglam ta ih, thla khat rei hlan ah a thi. William Shakespeare ih remsal mi roca ahcun a inn le a sungih thilri hmuahhmuah cu a fanu le a pasal thar hrangah a ret. A thih hnu tiang ih rung nungdam lai a nupi cun an fanutei' nupa ih ihkhun tthabik sangtu a co.

No comments: